13
CAPITULO SEaUNDO
DEL NOMBRE SUBSTANTIVO
Los nombres tienen distiatas formulas para indicar su mimero y clasifica-
cion, al paso que no tienen ninguaa que nos muestre su genero ni su caso.
INumero.— Los niimeros son dos: singular y plural.
Hay, sin embargo, muchisimos nombres que bajo una sola forma expresan
ambns'miiiipros, singular y plural.
Genkhm.—Es general en los racionales indicar el genero sirviendose de la
palabra motno, hnmhre, y muadjo, mujer, seerun el sexo.— Ejf.inplos : Mtiana,
ninn o nm <. D^ M'-ui : Muti' momo, mno. Mua' muadjo, uina. Griado : Uhai
mua mnmo. — Uhai mfia maud jo, criada.
Irregtdares.— Los hay tambien irregulares, y son como indican los ejem-
plos siguieutes :
Hermano.
Mi hermano.
Su hermano.
Ndomi.
Muanina.
MJlanahangUe,
Hermana.
Mi hermana.
Su hermana.
Iluku.
Maanajai.
Miiana yyangUe.
Mi padre.
Tu padre.
Su padre, de el.
Mi madre.
Tu madre.
Su madre, de el.
Mis padres.
Marido.
Esposa.
Viudo.
Viuda.
Cufiado.
Soltero.
So Hera.
Nino (de pecho).
» (destetado).
» (de 5 a 10 anos).
Joven (de 10 a 20 anos)
Doncella (id.).
Vie jo, a.
Amigo, a.
Criado, a.
Esclavo, a.
Gautivo, a.
Paia, (los nifios con cierto carino le llaman Tata).
HdngUe, (pr. honguej.
Hang He.
Jaia, (expresion de carino, mdmej.
XydngJe, (pr. nongue).
Nyangiie.
Paia najaia.
Monti.
Mfiada ; mi esposa, Muad'ame.
Ukd (pr. uko).
Mualika (6 ijali, mas culto).
Nifadi.
Ukd.
Ehila, 6 bien Mua mUajo, 6 sea, senorita.
Ukeke (comun de dos).
Ndtlmbe (id.).
Etumbe (id.).
luanja,
Itdngo (6 mas fino, Mua mUajo).
Utodu (comun a ios dos g6neros).
Mbaei (id.).
Uhai (id.).
Uhaka (id.).
Mbdedi (id.).
Genero en los irracionales. — Para indicar e! genero de los irracionales se
usa otra forma , que es anteponer la voz momi para el masculiuo y maadi para
el femeuino.
Ej em pi os.
Momi mua kuba.
M ~tadi m a mbodi.
Momi mua ISjd.
M adi mua Njd.
Momi a kuba.
Ave (macho).
Cabra.
Tigre, macho.
Tigre, hembra.
Gallo. (Si es grande y viejo, le
llaman bokoka.)
14
Es irregular : mbahtnga, ciervo; viodu, cierva, y otros varios.
Caso. — El caso de los nombres solo se conoce por el lugar que estos ocu-
pan en la frase. El caso posesivo, sin embargo, va siempre a<omp»nado de una
particula que equivale a la prepnsirion de. — Ejemplos : Ubdki mUa MbengHe,
tiacha de Mbengu6. — Ndabo a Ndeke, la casa de Nd^que.
Clasificaci6n de los nombres.
La clasificacion de los nombres d^pende dpi modo con que lorman sus plu-
rales y lom;m >us correspondientes adjunl>s (1).
Stendo esta, sin duda, la pane mas interesante de esta lengua, es preciso
fijarse bi' i n en las siguientps regies :
■I. a Los nombres que f.>rman su plural bajo una misma forma, se reuniran
juntos en una clase. Estos tomaran, sin excepcion, los mismos 6 semejantes
adjuntos.
De trece diferentes maneras pueden formarse los plurales en la lengua que
nos ocupa ; de suerte que, con propiedad, a trece debe r ian redurirse las clases
de los nombres para acertar en la formacion de sus plurales respectiyos. Mas
como esio seria demasiado arduo y enojoso para los principiantes , a siete sola-
niente reduciremos las clases indicadas.
Reuniremos, pues, bajo una misma clase todos los nombres que toman los
mismos adjuntos, aunque no formen el plural del mismo modo. A ello nos
obliga la uecesidad que tieue esta lengua de dejarse gobernar por los adjuntos,
necesidad que no es facil poder apreciar ha^ta tanto que se hayan comparado
las tablas de nombres con sus adjuntos, que, por via de ejemplos, y en cada
una de las siete clases, insertaremos mas adelante coo la mayor claridad que
nos sea posible.
2. a La formacion del plural en todas las lenguas cultas, por lo comun, se
reduce a mudar 6 anadir una 6 mas letras a la terminacion del singular, Lo
contrario sucede en la benga ; el cam bio esta en la radical.
PRIMERA CLASE
A esta clase pertenecen todos los nombres que en el singular empiezan
por e, y forman el plural anteponiendo la letra b.
Ejemplos.
Singular.
Pltiral.
Sienificado.
Ejanganangobo.
Epokolo.
End.
Bejanganangoho.
Bepokolo.
Bend.
Libro.
Sombrero.
Brazo.
Ekdi.
Bekdi.
Platano.
Elinga.
Elombo.
Belinga.
Belombo.
Cesto.
Cosa.
Egala.
Elende.
Begala.
Belende.
Cajon.
Bote.
. Hay ademas algunos nombres que, por razon
que los arriba dichos, pueden contarse con los
i de tomar los mismo*
de la primera clase.
(1) Entiendase a qui por adjuntos las voces que rodean 6 van inmediata-
mente unidas al nombre substantivo, como son: adjetivos , pronombres, pre-
posiciones , etc., etc.
15
Estos 5on Jos que comienzan por y en el singular y forraan el plural ma-
dando la y radical en i la tin a y anteponiendo a la misma la letra b, esto es,
en bi.
Ejemplos.
Singular.
Plural.
Yaho.
Biaho.
Yako.
Biako..
Yalo.
Buito.
Yambe.
Biambe.
Yapa.
Biapa.
Ydkd.
Bidkd.
You.
Biejd.
Yeke.
Bieke*
Yhna.
Biimn.
Yoha.
Bio ha.
Yorna.
Bioma.
Yomu.
Biomu.
Significado.
Quijada.
Cama.
Bote europeo.
Cura supersticiosa.
Canasta.
Medicina supersticiosa.
Medida.
Juieio.
E^oismo.
Mono pequeno.
Name.
Calor, etc., etc.
SEGUN'DA CLASE
Esta clase comprende los nombres cuyo singular empieza por i 6 d? , los
cuales forman el plural mudando la primera silaba en ma,
Ejemplos de los que comienzan por /.
Singular.
Plural.
Significado.
Ibake.
Malmke.
Cuidado.
Ibala.
Mabala.
Victoria.
Ibdlu.
Mabdlu.
Cuello.
Ibdngd.
Mabdngd.
Rodilla.
Ibdtd.
Mabdtd.
Bendicion.
Ibeku,
Mabeku.
Agujero.
lbende.
Mabendt:
Alabanza.
Ibektu
Mabeke.
Hombro.
Ikadu.
Makadu.
Mano.
Bale.
Malale.
Piedra.
Ibomba.
Mabomba,
Cuerno.
lhana.
Mahana.
Ayuda.
Ihonga.
Mahonga.
Diente.
Ihuhu.
Mahuhu.
Estomago, vientre.
Ihuku.
Mahuku.
Fin , extremidad.
I jam.
Majaue.
Nacimiento.
Ikabo.
Makabo.
Porcion , parte.
Ikalia.
Makalia.
Oracion , suplica.
Ikana.
Makana.
Juramento.
lkelenge.
Makelenge.
Campana.
Ikelene.
Makelene.
Vanidad.
lklluku.
Makiduku.
Ambition.
lkogo.
Makogo.
Zapato.
lluku.
Maluku.
Hermana.
Itdnde.
Matdnde.
Amor.
Ivenda.
Mavenda.
Gloria.
Ive.
Mavr.
Paga, recompensa,
Ibobele.
JMab'ibPli'.
Arana,
46
Ejemplos de los que comienzan por
di.
Singular.
Plural.
Significado.
Diba.
Maba.
Casami^nto.
DM.
Mabe.
Ubre , teta.
D*ke.
Mak?.
Huevo.
Dim tf a.
Mamya.
Tnrpedo.
Dinde.
Mandit.
S.ime, tub6rcuIo
Dingongola.
Mangongola.
Plaiano especial.
Dinyd.
Manga.
Escama.
Diso.
Muso.
Nigua.
Ditd.
Mat a.
Oreja.
Divyd.
Mavyd.
Escoba.
Excepciones.
Hay muchas excepciones en esta clase, entre las cuales se hailan :
Ejemplos.
Did ,
hace el pi.
Mid.
Hogar.
Dina ,
))
Mina.
Nombre,
Dihd ,
))
Mihd.
Ojo.
Dydmbi (pr. Jdmbe),
)i
Mdmbi.
Puerta.
Dyoba (pr. Joba),
Moba.
Sol.
Hay tambicn algunos nombres de liquidos que los bengas no usan en sin-
gular y que forman el plural como los pertenecientes a esta clase.
Ejemplos.
Mamie ,
pi.
Aceite.
Manydngd ,
»
Leche.
Maku ,
j)
Ron , licor.
Makdndd ,
»
Savia.
Makia ,
n
Sangre.
Miba,
»
Agua, etc., etc.
Nota. Se hallau asimismo algunos nombres que, si bien empiezan con t
en el singular, no pertenecen a esta clase, sino a la sexta. Estos iorman el
plural, mudando la i radical en to.
Singular.
lndni.
lboko.
Ikadada.
Ejemplos.
Plural.
Significant).
Londni.
Loboko.
Lokadada.
Pajaro.
L u gar, sitio.
Pimienta, etc., etc.
TERGERA CLASE
En la tercera clase de nombres van comprendidos todos los que empiezan
con u y ma. Los que empiezan con u mudan esta letra eow, y los que con
ma mudan la u en i, es decir, su radical es mi.
17
tjemplos de los que comienzan por ft.
Singular.
Plural.
Significado.
Wbaha.
Mebaha.
Costado, lado.
Wbalani.
Mebalani.
Conquistador.
Wbanga.
Mebanga.
Nuez.
Wbango.
Mebango.
Diente de marfil.
WbdkL
Mebdki.
Hacha, destral.
Wbdndd.
Mebdndd.
Tiro de fusil.
Wbendi.
Mebendi.
Adulador.
Wbedu
MebedL
Enfermedad.
Wbulubulu.
Mebulubulu.
Polvo.
Wbua.
Mebua.
La ma nana.
Wddmbe.
Meddmbe.
Oveja.
Wdumbu.
Medumbu.
Boca.
Wgangano.
Megangano.
Companerismo.
Wgulu.
Megulu.
Cuerda.
Whd.
Mehd.
Pi pa.
Wheke.
Meheke.
Playa del mar.
Whenge.
Mehenge.
Calie.
Whiha.
Mehiha.
Nervio, vena.
Whinganakano.
Mehinganakano.
Gadena.
Whingi.
Mehingi.
Gato salvaje.
Ejemplos
de los que empiezan por nm.
Singular.
Plural.
Significado.
Muadi.
Miadi.
Hembra.
Muahi.
' Miahi.
Erizo , peine de adorno-
M&ako.
Miako.
Confianza.
M&alika.
Mialika.
Vihuela.
Muambo.
Miambo.
Sacrificio, oferta.
Muanga,
Mianga.
Rebaiio, huerto.
Muanjo.
Mianjo.
Justicia.
Muemba.
Miemba.
Sopa, salsa.
Muengi.
Miengu
Extranjero.
Mumi.,
Mi mi.
Brazalete.
Muidi.
Miidu
Banco, orilla.
M Hindi.
Miindi.
Monton , hato.
Muiya.
Miiya.
Inteslinos.
Nota. Es irregular : Muajo, que hace el plural bajo, mujer.— Adviertase
que molo hace miolo, cabeza, y pertenece a esta clase en lo concerniente al
plural.
GUARTA CLASE
Eu esta cuarta clase van comprendidos todos los nombres cuyo singular
empieza por bo y ba. Forman su plural mudando la bo 6 ba radical en mi.
Singular.
Bobako.
Bobdbu.
Ejemplos de los primeros.
Plural. Significado.
Mibako.
Mibdbu.
Yaina , lunda.
Blaudura.
48
Boko.
Mioho.
Cara, f rente.
Bojotia.
Mijoiia.
Mentira.
Bongo.
Miongo.
Espina, punta.
Bonyamo.
Minyamo.
Miseria, pobreza.
Bova.
Miva.
Don, regalo.
Bokd.
Miokd.
Estacion lluviosa
Singular.
Ejemplos de los segundos.
Plural. Significado.
Bualo.
Mialo.
Ganoa.
Baanga.
Mianga.
Medicina supersticiosa
Bfmye.
Miaye.
Violencia.
Bfte.
Mie.
Luz.
Bueka,
Mieka.
Odio.
Nota. Bolohi, hace su plural melohi, naranja. — Buuha, dia , pertenece a
esta clase, en el singular ; mas su plural nhi 1 irregular, toma todos sus adjun-
tos segun la formacion del plural de lasegunda clase.
QUINTA CLASE
Esta clase solo coraprende una muy reducida portion de nombres cuya ra-
dical es mo en el singular, y cuyo plural se forma mudando el mo en ba.
Ejemplos.
Singular.
Mohano,
Momo.
Moto.
Monda.
Motoba.
Mongolu.
Plural.
Bahano.
Bamo.
Bato.
Banda.
Batoba.
Bangolu.
Significado.
Promesa.
Hombre.
Persona.
Invitation.
Coracol.
Escarabajo.
Nota. Ubapami, portador, bace el plural como ios de esta quinta clase,
es decir, bobapami,
SEXTA CLASE
Pertenecen a esta sexta clase todos los nombres que empiezan por v en el
singular , los cuales forman su plural mudando la radical v en /.
Ejempli
)8.
Singular.
Plural.
Significado.
Veya.
Leya,
Fuego, lena.
Vijo.
Lijo.
Nariz.
Via.
Lid.
Suefto.
Viho.
Liho.
Rio.
Vilolombo.
Lololombo.
Atomo, particula.
Vingangambi.
Longangambi.
Capricho, extravagancia.
Vingunguhu.
Longunguhu.
Miga.
Vipupuhu.
Lopupuhu.
Fragmento.
Vitua.
LitUa.
Vela, luz de candela.
Viyonda.
Loyonda.
La estacion seca.
Viyembo.
Lembo.
Himno, canto.
NoTAl. a Adviertase que Viaha hace el plural Laka, limon. — Vianga.
sal, hace Langa, gran cantidad de 8&\.— Viyohi, hace Lohi, rayo de sol
briliante.
Nota 2. a Las excepciones anotadas en la segunda clase (de los que empe-
zando con i hacen el plural en loj 9 pertenecen a esla clase.
SEPTIMA CLASE.
A esta clase pertenecen los nombres que , bajo una misma forma , sin alte-
ration ni cambio alguno, anuncian a la vez el singular y el plural. Son muy
numerosos , ya que siguen esta regla muchos de los que empiezan por conso-
nante, y casi todos los que comienzan con doble consonante. Por los adjuntos
que lea acompanan se conocera la diversidad del nuraero , como se vera en su
lugar. Aduciremos aqui tan solo algunos ejemplos:
Ejemplos.
Frances.
Media, calceta.
Franco, moneda.
Ginta del sombrero.
Hormiga.
Cerradura.
Pelo, cabello. ■
Temor (clase de)
Rana.
Carga.
Caballo.
Tranca.
Bisagra.
Fama, renombre.
Ti^nda de campana.
Tributo.
Rama.
Cadena, promesa.
Mesa.
Razon , causa.
Bestia, animal.
Guchara.
Baiil.
Agujn.
Manantial.
Di>gusto, fastidio.
Tenedor.
Bahia.
Despensero.
Ardilla.
Ami lope.
Bnmbii, costilla.
Putata.
Red.
Perro,
Casa.
Palabra, razonamiento.
Sueno, desvario.
Sena!.
Enemigo.
Tio materno.
Cosecha, siega.
Penge.
Ulcera.
Pani.
Costumbre.
Pavo.
Cuchillo.
Panda,
Casco.
Penda.
Gontroversia.
Pernbt,
Pan, greda.
Pika.
Rinon.
Pimba.
Coraje.
Pita.
Polvora.
Pogo.
Arpon.
Poke.
Sordera.
Poti.
Maiz, grano.
PudL
Aire, a lien to.
Piiisi.
Gato.
Sago.
Jabon.
San go.
Fiesta, noticia.
Senge.
Palangana.
Sikulu.
Escuela.
Nenge.
Isla.
Ngabo.
Racion, portion.
Ngaho.
Alambre.
Ngama.
Defensa.
Ngambi,
Ira , rencor.
Ngando.
Gocodrilo.
Ngandi.
Globo, bola.
Ngani.
Juego de manos.
Nganga.
Medico.
Nganiyango.
A< i ceso, entrada.
Ngdla.
Vortice, remolino.
Ngdmbi.
Harpa.
figdndd.
Habas.
Ngd'tt.
Gapitan.
JSgejangeja.
Cristal.
Ngenga.
Ciemptes.
Ngomba.
Puerco espin.
JSgonga.
Pecho.
Nyubu.
Hipopotamo.
Ngudi.
Fuerza, voluntad
]\gumu.
Jefe, principal.
Njadi.
Ayunque.
Njadi*
Primogenito.
Nyangiia ditd.
Timpano, oido.
20
Ndonga.
Confianza.
NywU.
Ndongo.
Pimiento.
Nyeti.
Ndumba.
Huesped.
Nyenje.
Gabello bianco, 6 canas.
Chorro violento.
Gangrejo, etc., etc.
Wombres irregulares.
Nombres que carecen de singular.— Hay cierta porcion de nombres, que
expresan cantidad de alguna cosa (especialmente de liquidos) los que jamas se
usan en singular, sino siempre en plural, tomando los adjuntos de este.
Hoca.
Honji.
Jubu.
Mavule.
Miba.
Makiya.
Maku.
Tito.
Cabellera, pelo.
Heno, verba.
Ceniza."
Aceite.
Agua.
Sangre.
Licor, cana.
Animal.
Ejemplos,
Makingd.
Majenjina.
Mbana.
Mbai.
Mdmbe.
Lombongo.
Kiji.
Hako.
Flores de los arboles.
Rayos de la aurora.
Pinzas, tenazuelas.
Virutas, astillas.
Sobras, mendrugos.
Mosquitos,
Rastrojo.
Hormiga,etc.,etc.
Nombres que carecen de plural.— Otros muctaos nombres hay que no se usau
sino en el singular, los cuaies toman sus adjuntos Correspond ientes a dicha
niimero singular.
Ejemplos.
Hdkd.
Apice, punta.
Manga,
Ngdndt.
Luna.
Njea.
Myadi.
Agom'a.
Poti.
Ngabo.
Porcion, division.
Tonda
Tina.
Origen, causa.
Henga.
Pdkuepdkue.
Verdad.
Hue.
Kdla.
Reloj de caja.
Maka.
Ndiba.
Profundidad.
Kango.
Kapi.
Remo.
Kd.
Kama.
Giento.
Kdnde.
yyati.
Buey.
Njali.
Pita.
Polvora.
Pani.
Ngfianjangmtija.
Diiigencia.
Beja.
Bokd.
Estacion lluviosa.
M'boL
Bulu.
Noche.
Peta.
Mar.
Sendero.
Trigo.
Diluvio.
Ocio.
Paz.
Jugo.
Sabor, gusto.
Caracoi grande.
Perseverancia.
Escopeta, fusil.
Uso, habito.
Alimento.
Miel.
Disputa, etc., etc.
De los nombres verbales.
En tres clases pueden dividirse los nombres que se derivan de verbo, y son
las siguientes :
CLASE PRIMERA
NOMBRES ABSTRACTOS.
Estos se forman de la segunda persona del singular del imperalivo, quitan-
dole la ultima silaba y anteponiendo a la palabra la letra i.
Ejemplos.
Imperative*.
De
Tdnddkd,
a ma tii ,
se forma
»
Binaka,
aborrece tii,
»
>
Kalaka,
habla tii,
>
>
Langaka,
lee tii,
»
»
Longaka f
edifica tii,
»
»
Lmdeki }
escribe tii,
»
»
Kalakia,
ora tii,
»
»
Janjaka,
trabaja tii,
»
Nombre.
itdnde,
amor.
ibina.
odio.
ikato.
razonamiento.
ilanga,
lectura.
ilonga,
edificio.
ilende,
escritura.
ikalo.
oracion.
zjanja,
trabajo, etc.
En la clasificacion, estos nombres perteaecen a la segunda clase en su nii-
mero singular.
CLASE SEGUNDA
NOMBRES DE AGCION.
Estos se forman asimismo de la segunda persona del singular del impera-
tivo, quitando la ultima silaba y omitiendo 6 mudando la vocal quele precede.
Ejemplos.
Imperative
Nombre.
De Longaka, edifica tii, se forma ulongi,
» Langaka, lee tii, » ulangi,
» Kalaka, habla tii, > ukali,
» Lmdtke, escribe tii, > ulendi,
arquitecto.
lector,
orador.
escritor, etc.
Estos nombres pertenecen a la tercera clase en la formation del plural.
CLASE TERCERA
NOMBRES DE MODO.
Estos se reforman mudando la u inicial de los nombres de action, y ana-
diendo di a su termination.
Ejemplos.
De Ulongi, arquitecto, sale ilongidi, modo de construir.
» Ulangi, lector » Uangidi, modo de leer.
» Ukali f orador, » ikalidi, modo de hablar, etc., etq.
VOCABULARIO.
Nombres snstantivos.
Belape.
Ruedas.
EinikL
Falta, culpa.
Diha.
Ojo.
Ebuma.
Fruta.
Diba.
Casamiento.
Ebuknangonja,
Manga marina.
Dibe.
Pec h os.
Ebumulema.
Corazon.
Dike.
Huevo.
Ebungu.
Estera.
Diko.
Sud.
Ebaela.
Presa, despojos,
Dina.
Nombre.
Ebydbgd.
Muslo.
Diso.
Nigua.
Edingiha.
So m bra.
22
Ditd.
Oreja.
Ebabadi.
Sudor.
Ebamba.
Gaspa.
Ebambana,
Hijo de esclavos.
Ebambamba.
Concha, cascara.
Ebdbd.
Trapo, andrajo.
Ebadu.
Burba.
Ebano,
Oficio, comercio.
Ebodi.
Pufio.
Eboktledi.
Nodriza.
Ebonga.
Silla.
Egxiba.
Braza, fondo.
Ehadi.
Action.
Ehdhdni.
Vergiienza, rubor.
EhekM.
Gracia, favor.
Ehelele.
Lagarto.
Ehihila.
Vision, espectro.
Ehila.
Virgen, doncella.
Ekini.
Figura, retrato.
Ehove.
Ansia, deseo.
Ehuka.
Jarro, tinaja.
Ehute.
Nausea.
Ejaka.
Pez, came.
Ejalina.
Peine.
Ejdmbi.
Palriarca.
Eka.
Trono.
Ekai.
Hoja.
Ekalidi.
Conversation.
Ekano.
Fabula, fiction.
Ekdkdld.
Sarna.
Ekdkdyi.
Tos muy fuerte.
Ekeha.
Criatura.
Ekengo.
Cadaver.
EkembB.
Veneno.
Ekikindi,
Talon.
Ekoda.
PanaL
Ekola.
Malicia.
Ekoto.
Cuero, piel.
Ekuha.
Herencia.
Ekulu.
Mitad, parte.
Ek'iekiie.
Mariposa.
Eldngi.
Cantor.
Elekanako.
Ley, mandate
Elende.
Bote, barca.
Elinga.
Habito, cesto.
Elengi.
Prodigo, gastador.
Elombo.
Articulo, cosa.
Emend,
Vida, existencia.
Emina.
Cerrojo.
Enangi.
Sofa, cama.
Engamba.
Garrafon.
Engumbi.
Niebla.
Enjeli,
Angel.
Epedi.
Tiempo, estacion.
EpUupelu.
Relampago.
Epima.
Muro, pared.
Esd.
Anguiia.
Esnaqenda.
Banco, asiento.
Etdki.
Tumulto.
Edoko.
Edubu.
Eduka.
Edungu.
Efu.
Egala.
Egdlani.
Egdndaga.
EgBja.
Egeno.
Egombe.
Egumia.
Ehavu.
Ehdlia.
Eheheku,
Ehekd.
Ehiki.
Ehilibeja.
Ehongola.
Ehuhu.
Ehukuluku.
Eja.
Ejabavudi.
Ejangina.
Ejdnjd.
Ekaba.
Ekahi.
Ekendangolo.
Ekdkd.
Ekdmbd.
Ekedi.
Ekelekeke.
Ekeyi.
Ekendd.
Eko.
Ekokobo.
Ekomba.
Ekudikudi.
Ekukubi.
Elahe.
Elandi.
Ele.
Elembo.
Elebu.
Elolo.
Elembe.
Elongo.
Emi.
Enami.
End.
Enge.
Eningo.
EpapL
Eptie.
Epikiliedi.
Epondoma.
Esuti.
Etdkd.
Etima.
Deseo.
Culebra negn.
Rina, guerra.
Sonido, ruido.
Manta, man to.
Caja, cofre.
Lepra.
Esclavo.
Barreno.
Espejo.
Tiempo.
Mastil, palo.
Tarea, hierba.
Hilaridad, juego.
Hipo.
Higado.
Pais, bosque.
Paladar.
Embudo.
Total, el todo.
Lechuza.
Comida.
Tortuga.
Horno.
Seta, hongo.
Pimpollo.
Heroe, coraje.
Monte, colina.
Tronco muerto.
Flema, s.
Vanidad.
Tortola.
Hierro.
Jornada, viaje.
Pierna, pie.
Parpado.
Esterilidad.
Tornado, tempestad
Furia, rabia.
Vaso.
Saco.
Arbol, palo.
Milagro, signo.
La bio.
Sardina.
Portico, portal.
Torre.
Lengua.
Hombre poderoso.
Manga de vestido.
Costa.
Marea.
Corteza, piel.
Plato.
Pensamiento.
Alraohada.
Minuto.
Familia.
Lago.
23
Etimbe.
Tabla, madera.
Etunia.
Etomba.
Tribu, familia.
Evandi.
Etombi.
Falda de monte.
Evelse.
Evango.
Vasija para agua.
Evema.
Evelihi.
Panuelo.
Evelt.
Evemba.
Valor, coraje.
Evita.
Evila.
Ebano.
Evudi.
Evindi.
Nube.
Euafia.
Evuva.
Plaga.
Eva.
Evudi.
Espuma.
Eyokuedi.
Evunga.
Yelmo.
Emmgfte.
Eyome.
Lado derecho.
Enjasigalanjenga
Egunguna.
Llave.
Esalagambue.
Epatu
Tonteria, locura.
Eponga.
Epota.
Vidriado, loza.
Epambo.
Epepa.
Timon, abanico.
Etundu.
Etema.
Cardialgia, dolor.
EUjani.
Eyake.
Panadizo.
Indni.
Ejanganangobe.
Carta, nota.
Ndabo.
Etoli.
Rata.
Sufrimiento.
Miembro.
Hueso.
Tram pa.
Sed.
Persecution.
Algodon.
Sierra, lima.
Vasija.
Discipulo.
Lado izquierdo.
Ignorancia.
Charlatan.
Cera, capa.
Respeto,arco.
Hato, racimo.
Rehen.
Pajaro.
Casa, tienda (i).
CAPITULO TERCERO
DEL NOMBRE ADJETIVO
Delineada ya la clasificacion de los nombres substantivos, pasemos aexplicar
shorn Jad£ Jos adjetivos, y particularmente de los declinables con los pronom-
feres, por ser la concordancia de estos con Jos primeros de rigurosa necesidad en
la ienguaque nos ocupa, y por lo mismo deberan los adjetivos dividirse en igual
niimero de clases, tomando diversas iuflexiones 6 variantes, segun sea la clase
del nombre a que van agregados.
Los adjetivos en benga constan de niimero y clasificacion ; pero no tienen
caso ni genero, y, propiamente dicho, carecen de grados de comparacion.
Adjetivos variables.
Los adjetivos se dividen en variables e invariables; de estos trataremos des-
pues. Los primeros toman su forma- correspondiente a singular y plural, y
concuerdan en clasificacion con los nombres que califican. Para mayor claridad
pondremos a continuacion un ejemplo de cada clase, junto con su adjetivo en
s ; ngular y plural.
Ejemplos de adjetivos variables.
Primera clase,
■•!
Segunda clase,
TfiRGERA CLASE.
CUARTA CLASE...
QUINTA CLASE. ♦.!
Epokolo eyamu.
Bepocolo beyamu.
Ibongo iyamu.
Mabongo maiyamu.
Ubdki uyamu.
Mebdky meyamu.
Boho boyamu.
Mioho meyamu.
Moto meyamu.
Bato baiyamu.
Sombrero bueno.
Sombreros buenos.
Desembarcadero bueno.
Desembarcaderos buenos.
Hacha buena.
Hachas buenas.
Cara buena.
Caras buenas.
Persona buena.
Gente buena.
(1) De ndabo se forman las palabr&s siguientes : Ndabo ya belape : Ca-
rruaje, coche ; ndabo ya ejanganangobe: sobre de carta; ndabo ya indni:
jaula, nido, etc.
24
Sexta clase...
Septima clase.
Vitua viyamu.
Litna loyamu.
Ndabo eyamu.
Ndabo iyamu.
Candela buena.
Gandeias buenas
Gasa buena.
Gasas buenas.
Nota i. a Notese aqui que el adjetivo buamu, bueno, toma todas estas foi -
mas de eyamu, beyamu, iyamu, maiyarnu, etc., uara coucordar con los nom-
bres de cada una de las clases.
Nota 2. a Con pocas excepciones , todos los adjetivos varian como el de
arriba, concordando con el substantivo de que van regidos, en su respectivai
clase. Ve"anse los ejemplos siguientes :
Adjetivos
Primera glase . .
Segunda glase..
Tergera glase..
cuarta clase. . .
q uinta glase.. .
Sexta clase....
Septima clase. .
j Malo. Grande. Pequeno. Negro.
') Bobe. Bonene. Bohole. Bovindo.
Hoja.
Plural.
Ekai.
Bekai.
Humo.
PIuraL
Hutu.
Malutu.
Estatura,
Plural.
. ut*.
Mete.
Don.
Plural.
Bova.
Miova.
Compas,
Plural.
Mondi.
BandL
Rio.
Plural.
Viho.
Li ho.
Cicatriz.
Plural.
Mo.
Ndo.
Ebe.
Bebe.
Ibe.
Mabe.
Ube.
Mebe.
Bobe.
Mebe.
Ube.
Babe.
Vibe.
Lobe.
Ebe.
Ibe.
Enent.
Benme.
Inene.
Manme.
Unene.
Menem.
Bonme.
Menene.
Unene.
Banenr.
Vintne.
LonHnc.
En?.ne.
Inme.
Eh die.
Behdle.
lhale.
Mahdle.
Uhdle.
Mehdle.
Bohdle.
Mehdle.
Uhdle.
Bahale.
Vihdle.
Lohdle.
Ehdle.
lhale.
Evindo.
Bevindo.
Ivindo.
Mavindo.
Uvindo.
Mevindo.
Bovindo.
Mevindo.
Uvindo.
Bavindo.
Uvindo.
Lovindo.
Evindo.
Ivindo.
Adjetivos invariable*.
Los adjetivos que no varian se usan del mismo modo en union con lo.-
nombres que califican , sin experimentar carabio aiguno en su linica y simple
forma, la que no conoce niimero , genero ni clasificacion. Anotaremos algunos
ejemplos.
Ejemplos de adjetivos invariables.
Duro, dificil, riguroso.
Rojo, encarnado.
Prieto, avaro.
Pobre, necesitado.
Superior, sobre todo.
De tamafio extraordinario.
Eterno, sin fin.
Veloz, con delicadeza.
Peculiar, escogido.
Comparativos y superlativos.
Gomo queda ya indicado, los adjetivos carecen de los grados de comparacidn
que tienen en otras lenguas.
Los objetos son comparados en esta por tal variedad de formas, que es di-
ficil enumerarlas, mucho mas haciendolo por escrito ; pues los beogas ora se
valen de cierta circunlocucion apropiada al objeto, ora de la peculiar entona-
cion de la voz ; ya del enfasis consabido, y a menudo se contentan con presen-
De.
Derecbo, recto.
Bokolo.
Tanana.
Blanco.
Veivei.
Huhamba.
Nudo.
Kopia.
Pala.
Relleno, atestado.
Lkuge.
Nytvi.
Brillante, hermoso.
Poso.
Pivi.
Espeso, denso.
Kena.
Peke Pm.
Per pet uo.
Pekejnmu.
Potapota.
Aspero, tosco.
Pdldldpdluld.
Pojtiengo,
Anticuado.
Tdnddldndd.
25
tar la propiedad del objeto que posee aquella cualidad particular en el mas alto
o infimo grado.
Usase del 6nfasis y de la entonacion para indicar los extremos en calidad y
cantidad, de tal suerte que no hay descripcion que pueda hacerlo ineligible":
se requiere, por tanto, la viva voz.
Es frecueute, sin embargo, el uso de las voces Kehaka, sobresalir, y ua 7 ex-
ceder, cuando se comparan dos 6 mas objetos. De 6stos pondremos a continua-
tion algunos
Ejemplos de comparativos.
l.° Mi sombrero es mejor que el tuyo.
Las palabras son Epokolo am? e kebak? ndi edve.
Se escribe y pronuncia. EpokoV am?. ekebak?n(T edve.
Traduction literal Sombrero mio sobresale (al) tuyo.
2.° Este pez es mas grande que aquel.
Palabras Ejaka tekai e ndi en&ne ua na tekayene.
Se pronuncia Ejaka tekaiendi'nene na n y ayene.
Literalmente Pez este es grande , excede aqu61.
3.° Matuta es mas viejo que Ibiya.
Se pronuncia Matuta n'lbia, Matuta n'utodu.
Literal Matuta e Ibia , Matuta es viejo.
Ejemplos de superlativos.
1.° Mi sombrero es el mejor de todos.
Palabras enteras Epokolo eame e kebak? ndi bihepi.
Escribese EpokoV ame ekebakmdi bihepi.
Literal Sombrero mio sobresale (a) todos.
2.° Este es el pez mas grande que he visto.
Palabras enteras Ekai e ndi edyaka enen? mete e ami e ha yene vdkUe.
Escribese Ekai 'ndi 'jaka nine mete eami ehayene vakue.
Literal E<te es pescado grande en verdad, por mi visto
jamas.
3.° El mejor de los libros es la Sagrada Escritura.
Palabras enteras Bible ndi ejanganangobo eynmu fta na bihepi.
Otro modo de formarlos.
Hay otra forma mas sencilla, por ser mas acomodada al modo de construir
estas frases en castellano, y es valerse del simple na en sentido de mas. A esta
forma se acomodan principalmente los que, habiendo tenido contacto con los
europeos, han aprendido el ingles, f ranees, etc. Para mayor claridad, pondre-
mos primero algunos ejemplos de igualdad, y luego de superioridad.
Ejemplos de igualdad.
i.° Mi padre es tan rico como mi tio.
Paya a te hika panika ndomi ina.
2.° Yo no soy tan sabio como mi hermano.
Mbi be yokuUango pani ka ndomi 'eame,
3.° Este fruto es tan dulce como la miel.
Ebuma tekae etc usassa panika boi mete.
4.° Combe es bueno ; mas Mboto es tan bueno como ei.
Kombe a te biiamu, nandi, Mboto a tepe baamu pani ka md.
26
Ejemplos de superioridad.
Este pais es mas calido que el nuestro.
Ehihi Ukae e ndi yomu ua na eyahu.
Estos libros son mejores que aquelios.
Bejanangobo Ukabe bendi na na bepdkut ekabene.
Ulendo es mas grande que aquel nino.
Uli'.ndd a ndi utodn ua na mua'tekane.
Condiuo es menos lindo que Iquito.
Ikito elanga na na Kondinyo.
Coto no es mejor que Guango.
Koto a be na na KUango.
El justo vive mas tranquilo que el pecador.
Ba'yamu bana idiyedi via huiie ua na babe*
Ejercicio de comparativos y superlativos.
La Iglesia de Roma es la mas grande de todas.
Iglesiaja Roma endi bontne Ua najehepi.
El oro es el mas apreciado de los metales.
Hika'veyu e tdnddkuendi Ua na'kei yithepi.
Tu maestro es el mas sabio de todos.
Uyokudi muame a ndi yoknuango Ua na behepi.
La caridad es la mas excelente de las virtudes.
Hand?, a ndi buamu bonent ua na virtudes j eh pi.
El sol es brillantisimo, mas que todos los cuerpos lurainosos.
Joba i na b~ce eitt , ua na epanyakl ythspi.
La luna no es Ian brillante como el sol.
Ngdnde ya sainaka panika joba.
De los gustos el meuos apetecible es el amargo.
Wa uju mua timbigango ndijodi.
Las estrellas del cielo son innumerables.
Nyetetija oba ibe na tango.
/.Eres tu mas ignorante que tu amigo?
ndi n'idimbiya ua na mbuei'dvc ?
<i.Conoce V. aquel lugar mas que yo?
ndi yotlengo hangane tekane ua n'umba?
La India esla mas lejos que el Egipto.
Lindia a ndi bo yavidengo ua na Egipto.
La grandeza de esla Iglesia es extraordinaria.
Bonene bUa Iglesia t?kae bo ndi elolombo.
Mi madre no es tan vieja como mi tia.
Jaye a be uduni panika kad' a paya.
Tu comes mas que todos los otros.
Ojakandi (jaki) ua na bapdkcri.
CAPITULO CUARTO
OE LOS PRONOMBRES.
Division.
En benga se cueatan seis especies de pronombres, a saber: personales,
posesivos, demostrativos, interrogativos, definidos e iadefinidos.
Pronombres personales.
Estos constan de niimero, persona y caso, bien que carecen de geoero.
Tabla de los pronombres personales.
Nominativo. Caso posesivo. Caso objetivo.
Yo,
mbi , mba y
ante ,
ttmfm.
Tii,
&u , ft a.
are ,
ave.
El,
Nosotros,
Vosotros,
Elios,
a , ma ,
uht , ho ,
o , iia,
ba ,
aju,
hu ,
nyu ,
bu y
ma.
aha.
nycni.
bd.
Del pronombre posesivo.
EI pronombre personal, en el caso posesivo, pertenece al nombre que posee.
Su union con el nombre es tan intima, que muda el aceuto del mismo, de
modo que mas bien parece una patabra compuesta.
33
Del pronombre relative
Si se excepluan los casos interrogates, no hay en esta lengua pronombres
relativos. Se llena este vacio por medio del pronombre definido. Entendera.se
mejor con un ejemplo.— Yo soy el que lo hice. Se traducira asi : Mba ndi moto
a ma hat ; lo que a la letra significa : Yo soy (la) persona el lo hizo. En este
ejemplo se ve como el que del espanol es representado en benga por a, pro-
nombre definido, concordando con moto, persona, y no con mba, pronombre
personal.
Otros ejemplos.
— Estos son los hombres que yo vi.
— Este es el libro que no entiendo.
— Nosotros somos quienes lo bemos
hecho.
— Vosotros sois los ninos que yo bus-
— Aquelllos son los que yo decia.
— Ekaba ndihamo ba'me (en vez de
ba amt) banayene,
— Ekae ndi ejananangobo U eyame e h&
baeyakide,
—Hue ndi ba kaki yd.
—Inyentndi ba na Ui bame ba vahake.
— E ekayene ndi ibame ba ma ta ova.
En tendos estos ejemplos, el pronombre definido hace las veces de relativo.
De los interrogativos.
Los p>rincipales son : nja, quieo ; ove, cual, y tide, que.
Ejemplos.
tQuien dice esto?
xQtttVndijo esto?
Aquellos hombres, i quienes son?
t Quienes son aquellos?
/,Quien quiere venir conmigo?
iCual pluma quieres?
; t Cudl sombrero?
/Que hay de nuevo?
/Que dice el ?
•Que hora es?
Nja vdkt nonane?
I\ja mam nonanf: ?
Ekaba U ba nja le ?
Ekaba'lenja battle?
Ekane ndi a vahake oviya n'umba
(i. e. na umba).
vahalaie ukaVu 've le?
Epokolo 've It y
E It- nde ?
A vdkd le nde ?
Kdla ya be le nde ? (i).
(1) Tambien se usa nja en sentido de> qui. — Ejemplos: iQui pides tu ?
iombaka le xj\Hombuef — ^,En que dia? ETjja buhuif — ,;En qui tiempo? Nja
hongond'e? , etc. , etc.
TABLA DE NOMBRES CON SUS ADJETIVOS, fPRONOMBRES Y CORRESPONDIENTES ADJUNTOS
]
CLASES
DE LOS NOMBRES.
PR0NOW1
De
...
BRES DEFINIDOS
Mi
ADJETIVOS POSESIVOS
1
PRONOMBRES POSESIVOS
(de ellos)
PRONOMBRES ADJETIVOS DEMOSTRATIVOS
Ksl..j Fso ; Aquol
El
( relat. )
Kilo, ellos.
Tu
(dc el)
Nuestro
Vuestro
Su
(de ellos)
I m
Tuyo
Suyo
Sue8tro
Vuestro
t Platano : Ekdi. .
Ya,a t
E
Yd
A me...
Ave.. . .
A ju...
Abu. . .
Anyu . .
Abu t . .
Eame ....
Edve
Eaju
Eahu ....
Eanyu., . ,
Eabu
Ti'kai
Ten?.. . . .
Te/'ayene.
I. a CLASE.. < K
( Plural : Bekai..A8ta. . .
\ Voto : //>&?. . . \ja
Be
Bid. .
Biame. .
Biave.. .
Biajn .
Biahu .
Bianyu .
Biabu. .
ibiame . . .
Ibidve. . . .
Ibiaju. . . .
I biahu ....
Ibianyu., .
/biabu ....
Tdkabi
Tebi'tte
Ti'kabene,
/
J*
Jame . .
Jdve ....
Jaju . .
Jabu . .
J anyu. .
Jabu. . .
y ljaml ....
I jdve.
I jaju
I jabu, . . .
Ijanyu.. . ,
/jabu .....
TekaM
TPditiB
Tehadine .
2, a CLASH. . 'j |
f Plural : Majeka. 1 Ma ... .
Ma ....
Met....
Maine. .
Mdve. . .
Maju
Mahu . .
Manyu .
Mabu . .
Imaml... .
hndve.. . ,
Imajtt. . . .
I mabu. . . .
Imatiyu. . .
/mabu
Tt'kum-t.. . .
TpHltVtp. . . .
TtkatnanB.
| Anostol : UtoduAMua. ,.
U
Ma. . . .
Mitaml .
Muave. .
Muaju
Mitahu.
Muanyu.
Muabu. .
Umuame. .
Umudve. ,
Umuaju . .
Umuahu. .
Umttanyu .
Umwilm. . , .
Tehama, . . .
Thnani . , .
Ti'kamoni
J 1
/ Plural: Ate* orfw . 1 Afcrt . . . .
Me
Mid.. , ,
Miami..
Midve .
Mia j 11
Mi ah it .
Mianyu.
Miabu, .
Imiaml . , .
Imuive . .
I mi aju. . .
Imiahu. .
/mianyu. ,
/miabu
Ti'kam? ....
Ti'tmnt. , . .
T'fkamen'i .
i Miel . Boi 1 Baa.. . .
Bo
Ba
Buame..
Bftdve . .
Buaju.
Buabu .
Buanyu.
Buabu. .
Jbuame . .
Ibudve . . .
Ibaaju. . . .
f buabu. . .
lb ft anyu . .
/buabu, . . .
Tekabo
Ti'bani. ....
Tehaboni.
4. a CLASE. . < i# , , | , . .
| Plural : Mw;,.. Mw
Me. .,.
Mia ....
Miami..
Midve . .
Mia j it.
Miahu
Mianyu
Miabu. ,
Imiaml. . .
Imidve. . .
Imiaju . . .
Imiahu. . .
/mianyu . .
/miabu
Tikami. . . .
Tvmene ....
li'ka mene.
/ Hombre ; Momo. 1 A
A
Ma... .
Ami . .
Ave....
Aju . .
Ahu. .
Anyu. .
Abu. . .
(Jame ....
(Jdve
Uaju ....
Uahu. . . .
Uauyu. . .
Uabu
Tt'kani't , . .
7V//<"
Tekaneni'.
5. a CLASE.. \ I
^ ( Plural : Bamo...p«
r Limon : Viyaha.\Vi. ....
Ba
Ba
Bame , .
Have. . .
Baju .
Balm. .
Banyu...
Babu. . .
Ibame..
Ibavl ....
Ibnjii. . . .
lb ahu . , . .
I banyu . . .
/biahu
Tekaba.. , . ,
Tlbane
Tekabani'.
Vi.. . .
Via ....
Viaml..
Vidvl .
Via jit.
Viahu .
Vhnyit .
Viabu, .
Iviame . . .
Ividve.. . .
hiaju. . .
Iviahu. . .
/v-mxu . . .
Ivabu
Tekavi . ....
Tcvini
Tekavini.
6. « CLASE.. s r ,
( Plural: Laha. . .
r Mar : Manga. . .
7.* CLASE.. >
' ( Plural : Manga.
La
Lo
La
Lame.. .
Lave .
Laju .
La bit .
Lanyu. .
Labu. . .
llaml. . . .
Have
Uaju. ....
Ilahu
/lanyu. .
/iabu . ..
Tekalo
Teloni
Tekaloui.
A
E
Yd ...
Ami . . .
Ave . . .
Aju . .
Ahu . . .
Anyu. .
Abu, . .
Bame ....
Edve
Eaju
Eahu. ....
Eanyu.. . .
Eabu
Tekanc
Jeti?
Tt'/iattPrtP.
J«
/ ... .
J&
Jame . ,
Jdve.. .
jaju . .
J ahu.. .
J anyu, ,
Jabu. . .
Ifame ....
/jdve
U a i u
1 jabu. ....
Ijanyu. . , .
Ija bit
Tekadi
Tediue. . .
Tvkadine,
ADVERTEKCIA IMPORTANTE
grande, etc.
36
De 108 pronombres definidos 6 determinados.
Al intentar describir el uso y variedad de combinaciones de los pronom-
bres definidos, veo ser ellos la parte de la composition mas intricada, a la par
que mas importante, atendido el genio de la lengua de que estamos tratando.
Si los llamamos la piedra de toque del sentido de la frase, el fac totum&e
la oration y el sine qua non de la composition, no creo pecar de exagerado ;
porque ora los veo suplir la ausencia del pronombre personal , ora la del rela-
tivo ; ya contribuven a la formation del genitivo latino, ya los vemos repre-
sentar la preposicion de del caso posesivo en castellano. Todo esto sin perjuicio
de hallarlos en muchas otras acepciones, que ni en espanol ni en otraslenguas
tienen suequivalencia. .
Si exceptuamos, pues, algunas lenguas de estas partes del Africa, poaria-
mos sin duda decir que el uso del pronombre definido, tal como tiene lugar
entre los bengas, es para las demas lenguas completamente desconocido. ^
Vista de antemano su clarification y concordancia con cada una de las siete
clasesde nombres (1), veamos ahora como se interpone entre los nombres
en nominativo y los verbos que rigen, cual si fnera un pronombre de aposi-
cion, guardando el mismo numero, caso y clasificacion que el nombre.
Varios modos de usar ei pronombre definido.
PRIMERO.
Ejemplos : Documento dice asi. Ejanganangobo e vdfri nonane.
Pajaros.... ellos vuelan. Lonnni lo vftviknidi.
Barco el marcha. Baalo butangani bo ionuvakandi.
Notese en estos ejemplos como los pronombres definidos e,Jo y bo concuer-
dan con los nombres que ies preceden en numero, caso y clasificacion.
SEGUNDO.
Ocupa tambten a menudo el lugar del pronombre personal en los casos no-
minativo y objetivo, mas no en el posesivo.
Ejemplos.
l.° Lluviascaen para regarla tierra. Mb'tia i ndkdndi oibdhe ja he.
2.° Lluvia elia cae , ella riega la Mbaia e ndkdndi, e vuhaki he.
t iprra
3,° Yo lengo hachas; tu, /.quieres Mbi na mebdki , o vahaka ndi o hamba
comprarlas? mide?
TERCERO.
Se usa como relativo. Porejemplo :
Dios hizo (las) cosas que nosotros ve- Anyambi \ nd? a velaki belombo, bi-
mos ; a«u be yUncke.
que traducido literalmente significa : Dios crio cosas, de nosotros que vemos.
CUARTO.
Sirve de enlace entre dos nombres, formando asi el caso posesivo, para
cuya operation es indispensable, pues que equivale a nuestro de del genitivo.
(\) Vease la tabla anteriormente pnesta.
37
Ejemplos.
Los generos de Huganda,
El vestido de EvSyi.
EI frio de Corisco.
Las velas del altar.
La casa de Mboto.
Las casas de Durlaka.
Belombo bia Huganda.
Unumba mux Evdyi.
Ivevu i Mangu
Lilua la dlta.
Ndabo a Mboto.
Ndabo ja Durlaka.
Se incorpora con los adjetivos
pensable a sus variaciones.
QUINTO.
y pronombres adjetivos, y se hace indis-
Ejemplos.
Yuka buena. Mevdndd us'am.
Tu voluntad. Mepango t/imvt.
N : B. En estos ejemplos el me del adjetivo earn y el del pronombre adje-
tivo dve, es el pronombre deflnido que represenla el substantivo que le prece-
de; formando asi la paiabra compuesta de me' am ymedve : union necesaria a
estos adjuntos.
SEXTO.
Finalmente, se une tambien en forma reduplicada, reproduciendo asi el
pronombre personal compuesto, 6 sea el pronombre posesivo, e incluyendo el
poseedor y lo poseido.
Ejemplos de adjetivos posesivos.
Mi comercio.
Tus enfermedades.
Su victoria (de el).
Nuestra vocacion.
Vuestras cuentas (6 rosarios)
Sucuerda (de ellos).
Ebano ame.
Bebedibidve.
Ibalajaju.
Monda aim.
Mehanga mianyu.
Ugulu muabu.
Ejemplos de pronombres posesivos.
El comercio es mio.
Los intereses son tuyos.
Las victorias son soyas.
La vocacion es nuestra.
Las cuentas son vuestras.
La cuerda es vuestra.
La paciencia es de todos.
Pronombres
Ebano e ndi eame.
Belombo be nd? ibidcc.
Mabala ma nd! ijaju.
Monda a ndi uahu.
Mehanga me ndi imianyu.
Ugulu u ndi umuabu.
Iyika x ndijajchepi.
indefinidos.
De estos unos son variables y otros in variables, segun a continuacion se
expresan.
Ejemplos.
Algo.
Nada.
Gada uno.
Alguno.
Ninguno.
Varios.
Quienquieraque.
Gualquiera cosa.
Elombo.
E be elombo.
Moto mo to.
Moto te moto.
Moto ka moto.
Wa na bebale.
Moto kamoto.
Elombo ka* lombo.
Mucho.
Bit*.
Poco.
Bohdle.
Algunos.
Bidkd.
Ambos.
Behepi.
Todos.
BehepL
Otro.
EpdkHe.
Ngani,
De otros.
Gada dia.
Buha buehepi.
38
Los ocho de la primera columna, Algo, etc., son invariable?; los de la co-
lumna segunda son variables, y por lo rnismo sujetos a la regla de la clasifi-
cacion.
Pronombres reflexivos.
Estos se forman anadiendo el pronombre meti, mismo, al pronombre per-
sonal. Veanse los siguienles ejemplos :
Yo mismo, umbo, mete. Nosotros mismos, alu mitt.
Tii mismo, dve met?. Vosotros mismos, nyeni meU.
El mismo, md mH?, Ellos mismos, bit mete.
Equivalen tambien a los reflexivos me, te, se, del castellano, como puede
verse en los siguientes
Ejemplos practicos.
^Te partiste tii mismo el pescado? ma lena ndi bejaka dve mete?
No, pero yo me corte la lena. Nyane, nandi, mba lenate beya, umba
nut?.
Yo me he quemado los dedos. Mbi madiyandi mepenjo , umba mite*
l$e ha cortado ella misma el cabello? ,A ma lenandihoae md mete?
Ella se ha cortado las uiias. A ma lena ndi nyanda, md mete.
Yo me despierto. Mbi mdkdndi umba met?.
iTe afeitas tii mismo? ksngikmdi dv?. meU ?
iPuede el mismo lavarse los pies? A te a tukaka beko md meU?
Yo mismo me lavare' la cara. Mbi ka tukandi boho, umba mete.
^;Cuida los enfermos V. mismo? Ojingakandi ubedi dve m : U?
Ellos mismos han confesado su cri- Ba memendi makua mabu bd mete.
men.
Nosotros podemos sacarnos las niguas Ho te ho vengeiukidi maso hue mete
los uuos a los otros. na hue mUe.
fle temes tii a ti mismo? bangakand* due mete?
^Se va el? A' landi?
Si, el se va. E, a landi.
El mismo lo traera. A ka vaniyd md mete.
^Tu te Yes a ti mismo? yentkente dve mete?
Si, en el agua me veo. £, mbi yenekendi umba mete, o miba.
V. mismo me lo ha dicho. languakii mba yd, dve met??
lira V. mismo? ka valandi dve meU?
De los reciprocos.
Los pronombres reciprocos, como el una y el otro, el uno al otro, etc., son
tambien variables y siguen la regla de la clasiflcacion y concordaucia con loa
substantivos.
Ejemplos del singular.
[Giase i. a Ekae napdkile.
\ » 2. a Ekadi n ipdk'U.
El uno y el otro. . . . ( » 3, a Ekan n' updkfie.
» 4.* Ekamu »,' updktie.
» o. a Ekavi na vipdkue, etc.
Ejemplos del plural.
i Glase l. B Ekabe na bepdkae.
] » 2. a Ekama na mapdkae.
Los unos y los otros.. i 3. a Ekaba nabapdkae.
j » 4. a Ekame na mepdkxe.
f » 5. a Ekalo na lopdk'U^ etc.
39 ■~
Ejemplos practicos.
De esios perros , los anos y los otros Mbua Ukadi i komanakanah' jd najd.
muerden.
De esta gente, se baten los unos y los Bato ttkaba ha bomanakandi bd na bd.
otros.
Echad los perros, el uno y el otro. Dumaka mbua ti'kan? na paknt.
El uno yel otro han peteado con valor. Ba ma ynnandi nangudi ekane n'upd-
kilt.
Ejemplos de: El uno al otro, etc.
He pasado de uno a otro pueblo. Mba tnmbandi ovia mboka tekane na
la 'puk>~i#.
He subido de una escalera a otra. Mbi belakindi ovia ilala I f kadi na la
ipdkaii.
La bala le paso de un pie al otro. lhaui i tnbaki md oviya 'ko tekadi na
la ipdk'je.
Amaos los unos a los otros. Tdnddndkdni inyeni n' inyeni.
Estos hombres todos sufren de dolor Bamo ttkaba ba yikdkanai na mehio
reumatico. me reuma.
Mira, toma esta medicina de puddle- Hilaklte , ikuaka bilanga Ukabo bua
dock, y que se froten con ella los puddledock^nabagojanakebdnabd.
unos a los otros.
EJERCICIO CON FRASEOLOGIA.
AVISOS UTILES.
Dios te mira y te juzga.
El nino que temea Dios, no hace pe-
cado.
Ei nino que no quiere ser corregido
sera un perdido.
No hables mal de nadie ; si no, Dios te
castigara.
Haz lo que te mandan, y seras bueno
siempre,
Ningiin nino puede mandar ni pegar
a otro.
/Entiendes eso?
I Oyes lo que yo digo?
<. Adondehas ido?
<rDe donde vienes?
^Sabes 61 donde esta?
/De que te quejas?
/No sabes que lias de obedecer?
Cuidado que saigas de aqui.
Lo que hagas hazlo bien.
La pereza ofende a Dios, mata el alma
y el cuerpo.
Huye de todo lo malo.
No hagas mal a nadie.
No desees lo que no es tuyo.
Si eres malo, todos te odiaran.
Al bueno todos le aman.
MALEVA NA MALA.
Anyambc: a hilakend? dvi;, na md a
yekekid? tep$ atv.
Mfiuna a bangake Anyambe, a hai
bobe.
Miiana a ha bahaka ibomud&e, a ka
diyandl elenge.
patake moto^ vdkdna, Anyamb& a
vomudtnd' dv~&.
hang?, nyanga 've e sombiakiie, a
kadi buamu egombe ythepu
Miana kamuana a bt n J ynangaipan-
gnkie, n y ibomanakue.
b leyakidete ekaye ?
yo kakate k' umba mbi vdke ?
VVa la r dvl ?
Wa via V dve ?
youdete o md ajadi?
sojaka U nde ?
Wa 'tie na yokakiya e ?
Bandamakide, o pumake n' okava.
E dve e hake Jiaka yd buamu.
Henga e numbaMaeadi Anyambs, e
Ueyaka rC Una nu Inolo ta.
Tondaka boh?ka bobe uehepi.
bebakiye noto ka moto.
tonginake e ha be edvt.
jadi boh moto fteMpi aka lonan da
doe.
Mota eyamu a tdnddkftendi na moto
dclupL
40
El perezoso morira de hambre.
Dios manda a todos que trabajen.
El nino docil sera amado.
Esto debes limpiarlo todos los dias.
^QuiSn te ha dado eso ?
/Quten te ha enganado?
No creas tal cosa.
^Por qu^dice V. esto?
Porque es imposible.
^Has encontrado el libro?
^Nolo has buscado?
<r,Lo has dicho aalguien?
^Lo has dicho a Pedro?
^Selo diras a Simon?
No puedes decirio a nadie.
Esta mesa es muy baja.
Yo no puedo escribir en ella ; me hace
mai al pecho.
Esta pluma no es buena.
D6me V. aquella pluma.
Uhe henga a ka 'ai na nja.
Anyambe a sombiakendi moto uehepi
na a janjake.
Mnana ubdbu a ka tdndamdi.
Buamu ndi o tanake ekaye buha ka
buha b uehepi,
Nja ma vi dve yd ?
Nja a ma temide dve ?
O kamakide elombo ka yens.
vdkd U nonane na e ?
Ya ydldniye na njalombue.
Wa diyii ua duua ejanganangobo ?
Wa butaka (bahaka) yd ?
Wa diyi Ua languua yd moto ?
Wa diyi ua languua yd Pedro ?
ka langutie yd Simon ?
Wa ydU o languua yd mote.
Tagulu ttkane e ndi hubiyango.
Mba yule mse o lend'e o m? , e pangi
y mba mehiyo o ngonga.
Ukdtd ttkamo e be biamu.
Veke 9 mba ukdtd tekamone.
^Puede V. darme un vaso de agua?
iSi, aunque sean dos.
£;Has perdido tu rosario?
[ ? Buscalo, pronto!
Nfo te lo quiero dar ; porque lo pier-
des pronto.
Essto no se hace asi.
Miira como se hace.
Mire?, atiende.
^Ves? iqxx6 ves?
^No ves ? Mira , f ijate bien , y asi veras.
No puede ser : ven aca ; yo te lo mos-
trar&
Yo veo , iy tu no ves ?
Mira, alia lejos, yo lo veo.
Cuando te llaman, debes responder al
momento.
^Es que tu no quieres darme cuenta
de ello?
<? Y por que" no quieres hablar espanol
ahora?
Es un deber y te interesa.
Hablalo siempre, jy sino!
Y bien, <rque?....Nada ; es que seras
castigado.
Si quiere V. venir conmigo.
Yo me voy a trabajar.
Si corres, lealcanzaras.
Anda, pues, corriendo.
Llaraale pronto, corre....
Dile que venga al momento.
te o veke mba elahe ya miba?
E y mbi vend' dve be bale,
nyangidendi rosario 'vc?
Va haka yd, ad ad !
Mba vahaka o' ve r dve yd ; nikabajana
o nyangakiendi yd Mad.
Ya hakue nonane.
Hilakete ka yd e haktie.
Tamuakiate (6 bien Hilakete J.
yenekele?.... ymeke le nde?
Wa yenekete? hilake baamu, vdkdna,
o ka yenendi.
Ya ydle o diga : vaka n* okava ; mbi
ka levidendl dve yd.
Mbi yeneke ndi dve o yen'e?
HilakHe, bo yavidengo, mbi yen'e yd
k$te yd.
Oninge o ndakuduue o ka yavuaki
idad.
Endi na ua vahaka o languua mba
sango?
Nja tine eydve e ha vahaka o kala
panydle kiatekane?
E ndi ehavu, na mala m' dve.
Kala'gombe yehepi, bangal
Nja lombtie?.... nane, o ka vomu~
duuendi.
Oninge o viyenge n' umba.
Mba la ndi ka janja.
Oninge o valinge membila } o ka kdbi-
di ma.
Keke membila.
Wa ndiyamd udud, kek y mbila.
Languua kiya ma na vaka adad.
4i
£Es que tu no quieres?
Corre, pues, y vuelve pronto.
$Es tu madre quien ha llegado?
^Quien es, pues?, dime.
<r El menlir no es pecado?
Si dices mentira , \ pobre de ti !
El mentiroso esfuertemente castigado.
La verdad es muy hermosa.
La verdad viene de Dios: la mentira,
del diablo.
Aqueila conduce al cielo : esta al in-
fierno.
^Yel hurto? ^es tambien pecado el
hurto?
lQu& esel robo?
Tu no lo sabes decir, ^eh?
Tomar las cosas de otro contra la vo-
luntad de su dueno.
He aqui el hurto, el pecado, la muerte.
Tina ndi na vakaka?
Keke membila, ua timba udfid.
Nydngae nd' a pdndi?
A I' a ve, languUakiya 'mba.
Bojoua a be bobe ?
Ojoilinge, nglbl na n' dve.
Unoki a vomnakudnendi nangudi.
Pdkftepdkue ndi buamu.
PdkuepdkUe e vakiyandi o Anyambe a
jadi: bojoaa o ukuk' ube.
Ekan'ene a valanakide oba: ekane o
infierno.
Nandi, yiba? a tepe bobe, yiba?
Yiba e It nde?
Wa ' f'e o langiiua yd?
Yndngdja belombo bia bapdkfie, pani
ka ba vahe.
Yiba ndi yene bobe, iaedo tepe dine.
/Puedes (quieres) decirmelo?
No se lo puedo decir.
;,Por que no puedes?
Dime lo que el ha dicho.
No puedo, porque no lo se.
TU sabes bien quten lo hizo.
No, en verdad que yo no lo se.
Pero, cuidado, mira que yo lo sabre
todo, y pronto.
<f.Adonde quieres ir?
Mira, que has de volver pronto, ;si no!
Si tu vuelves luego, yo te dare" per-
miso para ir otra vez, pasados otros
tres dias.
^Que es lo que intentas hacer?
lYes como este lugar esta siempre
sucio?
l?or que no lo limpias?
Es preciso limpiarlo al momento.
^Quien es aquel hombre?
jComo! jNo es tu padre?
Y tu madre, ^vivetodavia?
Descansen Vds., yo se lo dire todo.
Ote.... languakiyd mba yd?
Mba ydle o langufta 'o 've yd.
Wa ydle na nja tine e?
Langunakiya 'mba eyaju e Langu*
■Sake.
Mba ydU nikabojana mba tie yd.
yoUudete blamu a maha yd.
Nyane, mba 'ue yd pdkue pdkile,
Nandi, bandamakide mbi ka youUite
biehepi kia.
vahaka Ve o vala o ve le e?
Briamu ndi, o timbaka kia, e diye
nonane.
Qning't o timbinge kia, mbi ka hulw
vend' dve nakeke njoni ya htli Halo.
Elende eydve e vahake o ha?
Hilaktte iboko tPkavi vi ndi egombe
yeh?pi na seke,
Ele nja tine ey'dve e ha tanake via?
Btiumu ndi o tanake via udfid*
Nja mot fie ekane?
Onyanga yanal a ibe hang tie?
Nandi, nydngHe, a ngite mihd?
Diyakani kende kende mbi kakalan-
gaak'inyeni belombo b'ehepi.
Los principios son siempre dificiles.
Despu6s todo parece muy facil.
Empieza con animo, valor.
Escucha siempre con atencion.
Escucha , sobre todo, al Padre Misio-
nero.
Atieude los consejos del maestro.
No temas; valor, animo.
Todos han experimeutado eso.
Mali mehf'pi mandi bokolo.
Oviya vane buMpi bia be te bobdbu.
Yalake na jai.
Yokolakide n' ikenge egombe yehepi.
Yokakia udtid, Minise.
Yokolakide maleva ma bapanaii.
bangake, ydddkd, vamakijai.
Moto uehepi a duuango nonane.
42
Escucha al predicador cnando te ease-
na las verdades de la Religion.
Tu eres pequeno ahora.
Tu te haras grande.
Y cuando seas hombre estaras muy
conteoto de haber estudiado.
^Cuantos anos tienes ahora?
Tengo diez anos.
j'Quieres leer este libro?
Yo quiero, pero no puedo.
jDonde vives? ^En que parte?
<r.En que pueblo? , dime.
^Como se llama?
<.Que es lo que tienes?
;,Estas enfermo, 6 tienes pereza?
iQue pues? <?Descontento, eh?
^Es que te duele la cabeza?
Tengo el estomago trastornado.
Me duele el pie derecho.
Mi mano esta muy debit.
Mi bermano me ha pegado.
Deme V. agua para beber.
/Tegusta el arroz?
No, a mi no megusta.
^Por que? Di pronto, ^por que?
iQue es aquello?
El sombrero de mi hermano.
j No seria el mio?
Creo que si, ino es verdad?
Estoy conlento de ti, mas no de el.
Yokakia minisf- o md a yokuakid? dvj
pakli' pakfU ya religion.
ngite nd&mb? o kia 'kaua.
ka pd te utodu.
Vukti 'dv 'o ka diyt ua be moto oka-
tdnddndi 'dno ka diye tia yoktlt.
l?. kiatikanf: me puma meningl ?
Mbi ndi jo mu ja mepuma.
vahandi o langa e janganangobo
tikne?
Mbi valiakate , ndi mba ydti.
O diyaka rdve? nj'tbokfct?
n nja mbok'e? languakiya'mba.
A udahudae JS na e?
/«■■ na c?
ndi na mehiyo, ipt>. henga?
Xdi nde It ? bobinaka?
Molo ndi uhaka dve mehiyo?
Xgonga e ndi sapilango.
Eko 'yomi e haki mba mehiyo.
End eyamH e ndi bobdba.
Muana pay a a ma bomimba.
YekB mba miba ma mdtdke.
tdnddkdnd' utesi ?
Xyafie , umba mba tdnddkd.
Na nja Urn ? languaka vdid , ^nanja
tint?
Nja lambue 'kae?
Epokalu ya muana paya.
Ebtt eyamr?
Mbi piviaki na e , ebv nonane ? ^
Mbi tdnddkdnd' dve, ndi mba tdnddkd
md.
SOBRE LOS A^IMALES.
OPELA TITO.
El buey es un animal grande , y tiene
cuernos.
El tigre es tambien un animal seme-
jante al gato , bien que el gato es
mas pequeno.
El mono habita en la selva.
La gaviota es un pajaro grande , que
coge pescado en el mar.
La merluza es un pescado bueno, esta
en el mar.
La gente coge las merluz:as con el an-
zuelo.
Ellos van con los botes a pescar a alta
mar (lejos).
Xyati e ndi tito emni , e te na ma-
bomba.
Nja e ndi tito tepB e kuanaki puisi,
ndi puisi bohdle.
Kema i ndi o hehihi enme.
Yungu i ndi indni inine , l ueaka
bejaka o manm ( 1 ).
Yanga e ndi ejaka eamu, e diake o
manga,
Halo ba ueakibianga (plural de yan-
ga) na jdbd.
Ba k?ki na bdendi ka uea bid o uldnga.
IXSTRUCCiON ESPIRITUAL.
3PELA NA ILINA.
' No es justo que la gente vaya a pescar E be : btiamna bato o vala o jdbd na
en domingo. sand.
(1 ; Ellos dicen: Matar pescado (ueaka bejaka)
43
El domingo esel dia del Senor.
Dios dio el domingo para dia de des-
canso.
Dios crio el mundo en seis dias.
Y El descanso el dia septimo.
Dios nos crio para que le alabemos
(para su gloria).
Mas nosotros le hemos ofendido.
Estabamos perdidosa causa de nues-
tros pecados.
El Hijo de Dios vino al mundo para
salvarnos.
Su nombre es Jesucristo.
Mas los pecadores le crucificaron.
El estuvo tres dias en el sepulcro.
Y resucito a la manana del tercerdia.
Y muchos le vieron.
El volvio al Padre que esta en el cielo.
EI volvera al mundo a juzgar los
hombres.
Todos le veremos cuando venga.
EI vendra el dia postrero.
Enloncesiaos llamarade las sepulturas,
Los (jue amaron a Dios, iran a habitar
con el en el cielo.
Los que esten en pecado, seran echa-
dos al infierno.
1 Oh Dios mio ! Concededme poder
estar con Vos en el cielo.
(Oh Senorl Acordaos que vuestro
Hijo Jesucristo dio su vida para
salvar a los que estaban perdidos.
Haced que yo sea santo, seraejaate a
vuestro Hijo.
] Oh alma! Gonfia en Dios en todo
tiempo.
Porque El es muy grande, muy bue-
no, misericordiosisimo, justo y sa-
pienlisimo.
El es fiel, y nos perdonara nuestros
pecados ; con tal que nosotros per-
donemos a los que nos hau ofendido.
Sand e ndi buh>ia baa Anyambt.
Anyambe a veki sand, e ndi buhna bua
iydid.
Anyambe ndi a velaki he na Mi utoba.
Ka mza yuj& o buhiia bua hcmbfttidi.
AnyambR ndi a velaki hiiena ho ben-
dak e ma.
Ndi ho hnki bobe opele aju.
Ho nyangango (1) opela bobe buahu.
Muana Anyambe a Vakindi o he ka
yongh hup.
Dinajaju ndi Jesucristo.
Bato babe ndi bn aeaki md o krus
(lit. : le mataron en la cruz).
A diakindi hai Halo o malonga.
Ka md a pttmbua nulnia mua h~n Halo.
Bato baite y'n-kii md.
A timbindi o Hangup, a jadi o n' oba.
A ka timbandi o he ka yekide bato.
Gut b she-pi ho ka y'lute md o egombe
aju a ka pde.
A ka pdndi o buhua bua madikanido.
Na md a ndia hut; ovia malonga.
Ba idnddki Anyambe, bd ndi ba ka
lH ka dia na ju n' oba.
Ba tandake, bobe, ba ka lomutmdi o
infierno.
Anyambe ! Pangaka mba oydle o dia
na n" dve oba.
Upangii! Yongah id e Muana muanyu
Jesucristo a vekindi emlnd aju ka
yonge ba nyanya ngo.
Pangaka mba santo o nyanga ya mua-
na dve.
Ilina! Jams pitakide Anyambe egom-
be if eh e pi.
Kabojana A le bonene boiU, na buam
bout, na ngebe ile, na pdkftc pd-
k'if'y na iijo'te He,
A te hohongatiimgo , a ka yakide hu?
bobe huah ~ ; otiinge ho yakide elm*
mulemaba hake hue bobe.
SOBRE CORISCO.
lQu6 pais es el que llaman Corisco?
Corisco es una isla hermosa.
^Cuantos pueblos hay en Corisco?
Hay treinta y siete pueblos.
^Guantos esclavos hay en tu pueblo?
OPELA MANGI.
Ehiki ydkd e nduduendi Mangi , e
lende?
Mangi a ndi nenge earn.
Mboca ining?. i jad' o Mangi?
E ndi mabo mamamboka malalo na
mamboka h ~ mbuedL
Mehaka meninge me diyak 9 o mboV
'dvd?
(1) Nyangango t part, de nyangate : con elipsis del verbo &er.
Todos los pueblos de Gorisco tienen
esclavos.
<rD6nde edificaras tu pueblo?
Todos los pueblos estan cerca del
mar.
Las casas se construyeu de bambu (de
la cana 6 rama).
Y las cubren cou la hoja del bambu
(tejidas en grandes lieozos).
Unas nuevas y otras viejas.
Leva es una isla pequena cerca de Go-
risco.
En la estacion seca se reunen alii
muchospajaros para coger peces.
Los hombres los cogen con la red y
con anzuelos.
Las mujeres van con las canoas a re-
coger mariscos.
Ellas se sumergen hasta el profundo
para recogerlos (entre las rocas).
A veces muchisimos, a veces muy
pocos.
Las tortugas se pescan con la redba-
rredera y con el arpon.
Y el Dios que crio estas cosas, la isla,
el mar, la gente , las aves y ios pe-
ces , con todas las demas cosas,
estaalli.
Mboka yehepi o Mangi e na mehaka.
ka longa U mboka 've ove?
Mboka jehepi i ndi piele na manga.
Ndabo i longakui na mbanja*
1 yokuduendi na ngonja.
Jdcd javio, jdcd jakia.
Leva a ndi nenge ehulepielc na Mangi.
Na vionda lonndi loite kekendi ovoni
ka iiea bejaka.
Bato ba ueaki bid na mbuja namabd.
Bajo ba kektndi na mialo ka taldkd
konongo.
Ba tibakiandi metiveka tdldkdjd.
Egombe ydkd i jadi ill , ydkd i diepe
ite.
Kudu i ueakuendi na beldba na pogo.
Anyambf* ndi a velaki belombo tekabe,
uenge , manga, nabato , na londni,
na bejaka, na belombo bepakue
biehepi t a V ovone.
Ejercicio de traduccitin.
Opela itingidi via Anyambe. — Atributos de Dios.
Anyambe" a nd'ilina : a i be" nyolo.
espiritu cuerpo.
Anyambe a ndi santo : a i be nangudi e hake bobe.
no puede hacer pecado.
Anyambe a pakue pakue mete : a i be na ngudi e joake.
verdad misma mcntir.
Anyambe a 'luakide : a te nyaoga paka egombe yShepi.
no se muda cl mismo tiempo todo.
Anyambe a t' iboko viehepi ; a yenekete belombo byehepi.
esta lugar ve cosas.
Anyambe a na ngudi eite" : a ka hate belombo byehepi.
omnipotente hacer
Anyambe a hukide iyoue" : a dimbakia belombo byehepi.
sapientisimo sabe
Anyambe a ndi justo : mehango meaju me hohonganengo.
juicios sus rectos.
Anyambe a ndi itaoda : a lomaki muana 'ju ka yonge hue".
caridad envio hijo su para salvar nos.
Anyambe a bue a ka vi tango : e jombake ma bue.
luz inextinguib'.c : pedir le (sup, dibemos).
45
Anyambe a na bonene na buamu boits : ho ka yotiete oviya belombo.
grande bueno muy no conocemos.
BiShSpi biaju bedi veiango na itingidi viaju i velaki bia.
suyas criado fin cri<J 0**)*
Manga ma ndi manene , ndi Anyambe a tataki ma hohonganSogo.
mar grande pero conserva le fiel (a sus leyes).
Joba na ngande na nyeleti be bonene; bia 'kabe biaka.
Sol luna estrellas grandes de estas algunas.
Be bone" ne ua na he, ndi Anyambe a velakite bia biehgpi.
mas tierra mas criado
Na ndaga ja ngud' 'aju. A kalakindi ka ma a ndia.
palabra poder su EI hablo llamo.
Bia na be diyake*. Oninge" moto a haka 'lombo a diyake".
las fueron Cuando hombre hace algo ticne.
Na elombo e hanake, ndi Anyambe a velakite belombo biehepi.
algo que le sirve , mas crio
Na nane na ndaga ja ngud' aju. Ka ma a vela bia buamu.
nada eficacia su. Y el hizo las buenas.
Mbika timb§ le Upangii nde o buamu buajo bue"hSpi o'mbi jadi?
Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihir
Dikakani mbenha janhu ibe~, o ka haki buamu.
Dejemos habitos malos y hagamos bien.
Ho tandake Anyambe ua na belombo biehepi. Edyake nonane.
Amemos mas Sea asi.
CAPITULO QUINTO
DE LOS VERBOS
Nociones preliminares.
El verbo,enelidioma benga, es regular ycompletamente metodico; sin .em-
bargo, es muy dificil que un extranjero pueda , sin mucha practica , llegar a po-
seerlo completamente. El aumeuto y variedad de sus inflexiones es tal, que solo
la practica constante puede facilitar su retention. Cada verbo regular consta de
un sorprendente nutnero de partes derivadas, muchas de las cuaies solo pue-
den expresarse o representarse.por medio de Irases.
La forma mas sencilla del verbo y de la que con mas naluralidad y facilidad
se derivan las demas partes, es el singular del modo imperativo. Este hade
ser, por tanto, el punto de partida, 6 sea la raiz y fundamento de los demas
tiempos.
EspecicH de los verbos.
Siguiendo el metodo de Mgr. Le Berre en su Gramdtica de la lengua Mpon-
gue y emplearemos el termino especie en vez de conjugation para designar los
verbos derivados.
En la mayor parte de los verbos bengas, de la radical se forman 6 derivan
otros cuyo sentido, modificado, no puede perderse de vista. Y asi como nemos
i. a I
3SPECIB,
2. a
»
3. a
s
4. a
9
5. a
»
6.*
»
7, a
»
46
dividido los nombres en siete clases, otro tanto haremos con los verbos, >.i
que todos los que son regulares, son asimismo susceptibles de que se <1 ! i-
ven de cada uno de ellos las siete especies que a contiuuacion anotaremo>. V
por carecer estas especies de nombre propio, nos valdremos para designarlas
de los numeros en la forma que se expresa en los siguientes ejemplos :
Ejemplo primero.
Radical.— Kalaka, habla tu.
Kulakate, continua hablando.
Kalukia, habla a 6 habla por....
Kalakide, hacer hablar.
Kalanakiani , hablad el uno por el otro.
Kalaka bekalikali, habla a la ventura.
Takala, habla el primero (en juicio 6 ensayo).
Kalaka bokalaka, habla sin distraerte.
Ejemplo segundo.
Radical.— Rapake , ileva (a cuestas).
l, rt especie. Rapakate, ^oniimia ilevando (carga).
2,* » Bapakie, lleva por otro (hacer de cireneo).
3.» » Bapakide. haz que lleven (a cuestas).
4.* > Rapamkieni , llevad el uno por el otro.
5. a » Bapaka bebapibapi, lleva a trochemoche.
6.* » Tabape, lleva el primero (en apuesta).
7. a « Rapake bohapake, lleva sin cesar.
Aclaracion con ejemplos mas practicos.
La fPHHS radical del verbo expresa la simple idea del mismo, sin ningiin
sigoific^doaccesorio o contingente : v. gr.: kalaka, habla iti-Jdnddkd, amatu.
i. m 'especie. — La primera especie expresa contiuuacion de la accion, yen
algunos verbos marca la intensidad 6 entasis de la simple idea del verbo ; v. gr.,
kalakaU, habla sin miedo, sigue hablando.— Tukakate, lava mas y mas, sigue
lavando.
Ejemplos.
Sigue hablando ; yo escuchare. Kalakate ; mbi yokakate.
Sigue comiendo ; yo te acompaiiare. Yakate ; mbi vakate.
Alerta, mira hien, que te enganan. Yim'kate, ba yahakaVdve.
Sigue cortando hastael fin. L»nakate nala ya madikanido.
2. a espeoie.— La segunda especie es relativa en su somido, esto es, dirige
la action del verbo a otro , como Kalakia, habla a....— Ejemplo : Kalakia An-
tjambe; ruega, pide a D \os. —Jombakia md yd; pideselo a el.
3. a especie.— La tercera especie es causativa, esto es, su sentido va diri-
gido a hacer 6 mandar que se haga una cosa , como mandar hacer, orde-
nar, etc.— Ejemplos: Kalakide, hazle hablar, haz que liable.— Jakide, hazle
comer-— Kakide , hazle trabajar, obrar.
4. a especie. —La cuarta especie es reciproca en su sentido, y solo se puede
usar en pl'eiral ; esto es, en combination con nombres y pronombres en plural.
—Ejemplos: Kalanakiani, hablar en fivor de algun<?. — Bapanakiani , Ucvar
la carga por ofiro.
5. a especie.— La quints especie expresa la accion del ver&o puesta sin de-
signio alguno, imiltfraente, sin tin directo. Se usa en conexiu^n con la forma
47
radical. — Ejemplos: A kalaki (i) bekakkale , hablar por nablar, disparatar, 6,
como se dice corminmente, hablar a trochemocha— A bapaki (2) bebapebape,,
llevar sin designio (como por pasatiempo 6 jugar,\
6. a especie.— La sexta especie incluye dos idsasaccesorias a la simple idea
del verbo ; como takala^ el cual, al paso que sigoifica hablar primero, signi-
fica tambi6n hablar ante el juez en juicio. — Ejemplos practicos : 4.° Dos hom-
bres se presentan al juez para que este resuefva una cuestion. Ei magistrado se
dirige a uno de ellos y le dice : Takala, esto es, tii habla el primero.— 2.° Dos
se disputan las fuerzas y hacen una apuesta para llevar un peso; luego el uno
dice al otro : Tabape, hi empieza, haz la prueba el primero, etc., etc., etc.
7. a especie.— La septima especie expresa la simple idea del verbo de un
modo completo y exclusivo. —Ejemplos: Kalaka bokalaka , habla y no hagas
otra cosa, 6 habla sin distraerte a otro objeto.— Bapaka bobapnka , atiende a la
carga que llevas y a nada mas, etc., etc.
Nota. Adviertase que las sobredichas formas, que nemos llamado especies,
estan todas ellas sujetas a las inflexiones 6 variaciones de las voces , modos y
tiempos del verbo regular en su forma radical.
Voces.
Nuestros verbos tienen dos voces, activa y pasiva. Gada una trae su forma
propia, sin necesidad de auxiliares.
Modos.
Los modos son cinco : imperativo, iudicativo, subjuutivo, potencial e infi-
nitivo. Los dos primeros se forman sin auxilio de particula alguna.
Tiempos.
H:iy tambien siete tiempos, a saber : presente, preterito imperfecto, prete"-
rito perfecto, el cual se divide en simple y compuesto; preterito pluscuamper-
fecto, y dos futuros. E<tos siete tiempos se hallan en cada uno de los modos
indicativo y subjuntivo. Ei modo potencial tiene solo dos tiempos, que son: el
presente y el preterito perfecto. El imperativo y el infinitivo solo tienen uno,
que es ei presente.
\ unicros y personas.
Losniimeros son dos, con tres personas cada uno. El verbo no sufre alte-
ration 6 cambio en ninguua de las personas, excepcio.n hecha de la segunda
del plural, que en todos los tiempos termina en ni.
De los verbos auxiliares.
Ei vsrbo haber, como auxilinr, no existe en benga. En e\ sentido de tenor
se valendel verbose uuido a la preposition na, como en su Jugar expondre-
mos mas latnmente.
El mismo verbo ser carece de forma propia regular. Para expresar los di-
versos gir.is que corresponden a cada tiempo, usan los bengas de) varias formas
cuya distincion depende de alguna conjuncion, adverbio, preposition, 6 del
uso admitidoentre Jos mismos.
Para mayor daridad , daremos el verbo acompaiiado de sus respiectivas fra-
ses, empezando por anunciarle desnudo, 6 sea sin aditamento algumo.
(1) Kalaki, es elisidn de Icalaha ndi.
(2) Bapaki , es elisidn de bapake ndi.
48
CONJUGACldN DEL VERBO «SER» = *DIYAKA ».
Modo indicativo.
TIEMPOTRESENTE.
Primera forma.
Mbi ndi.
ndi.
A ndi.
Ho ndi.
ndini.
Ba ndi.
Yo soy.
Tii eres.
Eles.
Nosotros somos.
Vosotros sois.
Ellos son.
Tercera forma.
Mha b?. ndi.
Wa be ndi.
A be ndi.
llua be ndi.
Wa he ndini.
Ba bo ndi.
Yo ya soy.
9
Segunda forma.
Mbi ngite. Yo estoy todavia.
ngite. Tii estas todavia.
A ngite. El esta todavia.
Ho ngite. Todavia estamos.
ngiteni. Vosotrosestais todavia.
Ba ngite. Ellos todavia estan.
Cuarta forma, por el defectivofe(l).
Mbite. ;Yo soy!
te. Si, tii eres.
A te. El es.
Ho te. Si , nosotros somos.
tent. iAh!.... vosotros sois.
Ba te. Ellos son.
PRETERITO IMPERFECTO.
Primera forma.
Mbi madiyate.
madiyate.
A madiyate.
Ho madiyate.
madiyateni.
Ba madiyate.
Yo era.
Tii eras.
El era.
Nosotros eramos.
Vosotros £rais.
Ellos eran.
Tercera forma.
Mbi madiyandi.
madiyandi.
A madiyandi.
Ho madiyandi.
madiyandini.
Ba madiyandi.
Yo era, etc.
Segunda forma.
Mbi diyakindi.
diyakindi.
A diyakindi.
Ho diyakindi.
diyakindini.
Ba diyakindi.
Yo estaba.
Tii estabas.
El estaba.
Nosotros estabamos.
Vosotros estabais.
Ellos estaban.
Cuarta forma.
Mbi diyakite.
diyakite.
A diyakite.
Ho diyakite.
diyakiteni.
Ba diyakite.
Yo estaba.
Tii estabas.
El estaba.
Estabamos....
Estabais, lo se.
Estaban tambien.
PRETERITO DEFIN1DO SIMPLE.
Primera forma. Segunda forma.
Oumba mbi ma diyaka. Yo fui,etc.
dvt' o ma diyaka. »
md a ma diyaka. »
hM iw ma diyaka. »
inyeni o madiyakani. »
bd ba ma diyaka. »
umba mbi diyakidi.
dvt o diyakidi.
md a diyakidi.
huii ho diyakidi.
inymi o diyakidini.
bd ba diyakidi.
Yo estuve, etc.
(1) Este verbo te solo ae usa en los presentes de indicativo y subjuntivo.
49
Tercera forma. Cuarta forma.
K } umba mba diya. Yo fui , etc. Mba be te. Yo estuve, etc.
Ka dve ua diya. » \Ya be te.
Ka md a diya. » A be te.
Ka hue kua diya. » Hna be te.
Ka inyenitiadiyani. » Wa be te.
Ka bd ba diya. » Ba be te.
PRETERITO INDKFINIDO 6 COMPCESTO.
Primera forma. Segunda forma.
Mbi diyakite. Yo he sido, etc. Mi diyete. Yo he estado , etc.
diyakite. » diyete. »
A diyakite. » A diyete. 1
Ho diyakite. » Ho diyete. »
diyakiteni. * diyeteni. »
Ba diyakite. » Ba diyete. »
PRETERITO ANTERIOR (i).
?/w&a mbi bekidi diyango. Yo hube sido 6 estado , etc.
dve o bekidi diyango. »
md a bekidi diyango. "i
Arte feo bekidi diyango. »
inyeni o bekidi ni diyango. »
&d &a fteihT/t diyango. »
PRETERITO PLUSCUAMPERFECTO.
Primera forma.
Mbijaka mbi diyaka. Yo habia sido 6 estado, etc.
jaAa o diyaka. »
A jaA'a a diyaka. »
Hojaka o diyaka. *
jaA'rt o diyakani. »
Bajaka ba diyaka. »
Segxanda forma. Tercera forma.
3/fca diyandi. Yo no habia sido, etc. .Vfra diyate. Yo habia estado, etc,
Wa diyandi. » tV« diyate. »
A diyandi. % A diyate. »
Hua diyandi. » Ho diyate. »
M*'/ diuandini. » diyateni. »
£« dinnndi. » Ba diyate. »
FUTCRO IMPERFECTA . ^
Primera forma. Segunda forma.
Mri Aa diyandi. Yo sere, etc. 3/fci Aa diyate. Yo estera, £&.
ka diyandi. » ka diyate. »
.A Art diyandi. » A Aa diyate. »
Ho Aa diyandi. » //o Ay/ diyate. »
Aa diyandini. » Ay; diyateni. »
Baka diyandi. » Ba ka diyate. »
(1) Este equirale en su significado al preterito simple.
50
Tercera forma.
unnba mbi ka diye. Yo ser6 6 estare, etc.
dvtt o ka diyv. >
md aka digit. »
hue ho ka diyt. »
inyeni o ka tiiy&ni. »
bd ba ka diyt. »
FUTURO PERFECTO 6 ANTERIOR.
Primera forma.
Mbi ka diyandi mba bv. Yo habr£ sido, etc.
ka diyandi fta b?. »
A ka diyandi a br. »
Ho ka diyandi htia bi\ »
ka diyandi aa bmi. »
Ba ka diyandi babt. »
Segunda forma.
Mbi ka diyate mba b?. Yo habre estado, etc.
ka diyate na be. »
A ka diyate a be-. »
Ho ka diyate h'la b?. »
ka diyate fta bmi. »
Ba ka diyate ba bit. »
Modo condicional.
T1EMPO PRESENTE.
Mbi ndi mbi diyaka. Yo seria 6 estaria, etc.
ndi o diyaka. »
A ndi a diyaka. »
Ho ndi o diyaka. »
ndini o diyakani. »
Ba ndi ba diyaka. »
PRETERITO.
Mbi mbakite o diya. Yo hubiera sido , etc.
mbakite o diya. ».
A mbakite o diya, »
i/o mbakite o diya. »
mbakiteni o diya. »
Ba mbakite o diya. »
Modo imperativo*
TIEMPO PRESENTE.
Diyaka. Se 6 esta tu.
Ediyake. Sea 61.
Diyakani. Sed vosotros.
51
If odo subjantivo.
TIEMPO PRESENTE.
Primera forma.
Segunda forma.
Mba diya.
Wa diya.
A diya.
Haa diya.
Wa diyanu
Ba diya.
Tercera forma.
A r * wmba mba diya.
Na n' dvB ua diya.
Na md a diya.
Na hue hua diya.
N* inyeni na diyanu
Na bd ba diya.
Que yo sea. Mbi diyake. Que yo este.
» diyake. »
» A diyake. »
» Ho diyake. »
» diyake7ii. »
» Ba diyake. »
Cuarta forma, por el defeetivo te.
Que yo este. OningB mba te. Si yo soy.
» OningB o te. »
» OningB a te. »
» OningB ho te. »
» OningB o teni. »
» OningB ba te. »
Este y el presente de indicative sou los unicos tiempos en que se usa el
defeetivo te, asi solo 6 sin auxilio de otra voz cualquiera.
PRETERITO 1MPERFECT0.
Primera forma.
Te mba diyate.
Te rja diyate.
Te a diyate.
Te Una diyate.
Te ua diyateni.
Te ba diyate.
Segunda forma.
Ojala que yo fuese 6 esluviese.
Te mbi ndi.
T o ndi.
T a ndi.
Te he ndi.
T o ndi.
Te ba ndi.
Ojala que yo fuese.
Tercera forma.
Te mbi ka diyate. Que yo estuviese.
T o ka diyate. »
T a ka diyate. »
Te ho ka diyate. »
V o ka diyateni. »
Te ba ka diyate. »
PRETERITO PERFECTO.
Primera format.
Te mbi diyete.
T o diyete.
T a diyete.
Te ho diyete.
V o diyeteni.
Te ba diyete.
Que yc liaya sido 6 estado.
52
Segunda forma.
umba mbi diyedi te.
dve o diyedi te.
md a diyedi te.
hue ho diyedi te,
inyeni o diyedi lent.
bd ba diyedi te.
Que yo haya sido.
PLUSCUAMPERFECTO.
Te mbi diyakindi.
V o diyakindi.
V a diyakindi.
Te ho diyakindi.
V o diyakindini.
Te ba diyakindi.
Yo hubiese sido.
Modo infinitive
Presente :
Preierito :
Gerundio :
Participio:
diya t
Diyango pa.
Pa n' idiya.
Na' diya.
Diye diye.
Diyango.
Diyakidi.
Diyango.
Ser 6 estar.
Haber sido 6 estado.
Siendo 6 estando.
Estando.
Idem.
Sido 6 estado.
Habiendo estado.
Idem.
EJERCICIO PRACTICO SOBRE LOS TIEMPOS DEL VERBO «SER>.
.Ho do indicativo.
T1EMP0 PKESENTE.
Primera forma.
Vo estoy aqui.
Tu estas tranquilo.
El es equitativo, justo.
Nosotros somos vergonzosos.
Vosotros sois buenos.
Ellos estan lejos.
Yo estoy aqui todavia.
Tu estas comiendo todavia.
El esta todavia en paseo.
Estamos todavia trabajando.
/.Todavia estais disputando?
Todavia estan en Elobey.
Mbi ndi onokava.
ndi kendekende.
A ndi hohonganengo.
Ho ndi na i'kdni.
ndini bitamu.
Ba ndi yaridmgo.
Segunda forma.
Mbi ngite onokava.
ngi'te ojaka.
A ngite o mejopo.
Ho njite o janjaka.
ngiteni o yomanaka'/
Ba ngite o Eloby.
53
PRETERITO IMPERFECTO.
Primera forma.
Yo estaba (alii) cuando el hablabaasi.
/.Estabas tii cuando el cayo del tejado?
/Estaba el en la playa cuando el barco
dio a la vela?
Estabamos alii cuando ellos derrama-
ron la tinta.
;.Estabais en la iglesia paraorar?
Estaban sonolientos.
Mbi madiyate o mdama kala nonane.
madiyate o md kutfiaki oviya
unyuua?
A madiyate o uheke o bualo bu'tangani
etamtiakindi ?
Ho madiyate omf: obdba dulakidi
nyilo.
madiyateni o Iglesia ka kaliya ?
Ba madiyate o viyd.
Segunda forma.
Aver tarde yo estaba muy enfermo.
Aver estaba en Gabon.
Eritonces, <<d6nde estaban ellos?
Ellos estaban durmiendo.
Cuando pasaba el paquete estabamos
alia paseando.
^.Estabais vosotros en casa (vuestra)
ayer tarte?
Mbi diyakindi mbi bdke vaiko na kolo.
A diyakindi vaiko a PonguJ:.
Nandi, ekaba , ba diyaku... Vove?
Ba diyakindi o viyd.
Omeli me tombakidi ho diyakindi o
mejopo omit.
diyakindini vaiko nakolo o mnyu?
Yo estaba bebiendo agua.
Tiiestabasjugando.
Estabais oonversando.
Tercera forma.
Mbi madiyandi mbi mdtdkd miba.
madiyandi ojokaka.
madiyandini o kalakani.
etc., etc., etc.
PRETERITO DEFIN1DO.
Primera forma.
Cuando estuve enfermo, el me visito. mba mbi madiyaka mbi b?kB, a mu
pepuakimba.
Su padre le azoto porque e*l fue muy Hang fie a ma bomaki mu, nlkabojana
impertinente. a madiyaka n'ulogo.
Segunda forma.
El comercio no estaba en este estado h ie ho diyakidi o Ngdngd , ukita mu
cuando fuimos a Benito. diyaka kakana.
El balandro nocorria mientras tii fuis- dve o diyakidi NgdUe, kdte y y u
te capitan. lamuaka.
Tercera forma.
Ha^ase (la) luz, y (la) luz fue hecha. B%e e diydke, ka yd diya.
Asi con respecto a mi alma; Dios hablo Nonant nd' o AnyamhB a vdkidi oviya 1
y yo fui. pel'ilina jame 9 Vumbamba diya.
PRETERITO INDEF1NID0.
Tu has estado delante del rey. diyakite o puanja y' upolo.
Ellos todos juntos han estado en la Ba diyakite bd behepi njamba pdkd o
iglesia. iglesia,
Estuvimos todos ayer (en ) Uiato. Ho diyakite Me behepi vaiko 'Ulato.
54
PRET&RIT0 ANTERIOR.
Cuando hube paseado, me retire. V* mbi b?.kidi jopango, k'umba titt-i
timba,
Apenas hube crecido, ya me acostum- IT mbi bekidi tombmiango, k'umba mba
bre al trabajo. hilingana n'ijanja.
Cuando hubieron concluido ei servi- bd ba bekidi viyango o sdjl, kabyba
cio, volvieron a su casa. timba o tiabu.
l'LUSCUAMPERFECTO.
Primera forma.
Yo habia estado alii para castigarte. Mbijaka mbi diyaka ome, te mba bo-
■mand* dve.
Habiamos estado en paseoesta manana. Hojuka ho diyaka o mejopo n'ubua
tekamu.
Segunda forma.
Mba diyandi , 6 Mbi madiyandi.
Yo habia estado enfermo. Mba diyandi mbi b:ke; 6 bien, mbi ma-
diyandi mbi beke.
Todos ellos habian estado ausentes. Ba madiyandi bd behepi yenjengo.
Nosotros habiamos estado todos eu la Ho madiyandi hwe behepi o sicuiu (es-
escuela. cuela).
FUTURO.
Primera forma.
Yo estare en Gabon el dorringo que Mbi ka diyandi o Pongiie o Sand epa-
viene. kfte.
Yo pienso que tu estaras bieu. Mbipiviaki na o ka diyandi btiamu.
Manana por la manana estaremos en Ho ka diyandi o uanyu vakt n'ubua.
- tu casa.
Segunda forma.
^Estaras tii al tiempo de mi partida? ka diyate o egombe*am£ xja ekjndd?
Si , estare. E, mbi diyate,
<-; Estaremos en la boda de Jose? Ho ka diyate o Isango ja Joseph?
Estaremos. Ho ka diyate.
No seremos. Hfia diye.
No sereis. Wa diyeni.
Seran. Baka diyate.
Tereera forma.
Precedido de la conjuncion cuando (o) , se suprime la ultima silaba, sea
audi 6 ate, y se sustituye por e, usandose Jos dos pronombres personales conio
sigue :
Cuando yo sere 6 estare. umba mbi ka diye.
Cuando tu seras 6 estaras. die o ka diye,
Cuando el sera 6 estara. md a ka diye.
Tu seras padre de familia cuando seas ka diyandi hanguH a bam, o utv o ka
viejo (grande). diye utodu.
Sereis malos muchachos cuando seais ka diyandini bana babe, o inyeni o
grandes. ka diyeni batodu.
Sed obedientes, y sereis bieu recom- Diyakahi n'iyokia, vdkdna o ka di*
pensados cuando seais grandes (ba- yandini n'ive iyarrni, o inyeni o ka
todu ; de mayor edad , viejbs). diymi batodu.
52f
FUTURO ANTERIOR.
Dentro de dos dias yo estare* bien. Lit.: hii ibale mbi ka diyi mba be baamu.
yo habre* sido curado.
Guando tii llegues, el ya habra estado dvc o ka pdy& 9 a ka diyandi a be o
en Corisco. MangL
Cuando esteis restablecidos, nos ale- inyeni o ka diyB >ia yongani, ho ka
graremos mucho. Literal: curados, tdnddndi baamu.
estaremos bien contentos.
Kodo conclicional.
TIEMPO PRESENTE.
Tii serias buen cristiano si quisieras. nd'o diyaka crhtian baamu, pani ka
o vahingv.
Ella seria una buena madre si obede- A ndi a diyaka nyangu? eyamu, pani
ciera a sus mayores. ka a jaka a yokakiya ba jadi my o
molo.
/Estarian ellos ausentesayer tarde? Ba ndi ba diyaka yenjengo vaiko na
Mo?
PRETERITO.
Yo hubiera estado bien. Mbi mbakite o diya baamu.
Si noi hubieses Uegado tan pronto, ha- jaka o paye ud~td y Vo mbakiVo bo-
brisas sido eastigado. w^.
Si no te hubieses ido al pueblo, aqui jaka o vale o mboka, Vo mbakiVo
hubieras sido herido. I ami y a.
Modo imperative**
^No quieres? jbien! estate aqui.
Si no me quieres creer, sea asi.
Si no quereis, estad en la vuestra.
Wa vahaka? cMl diyaka.
Oiling?, na fia kamakidti mba e diyake.
Ipe aa vahakani, diyakani.
Modo subjnntivo.
TIEMPO PRESENTE.
Primera forma.
Tu padre quiere que seas sabio. Hdngt'e a vahaki na o diyaka n* iyone.
Quiero que te estes siempre en la es- Mbi vahaki na o diyaka egombe ythepi
cuela. o siculu.
Deseo que vuestros padres sean cris- Mbi yomirmki na ba hangde banyu ba
tianos. diyake ba behepi cristianos.
Quiero que .guardeis silencio al ir a Mbi vahaki na aa diyan't da oninge o
la iglesia (tit. esteis silenciosos). kekeni o iglesia.
Segunda forma.
Si no se me cura esta llaga, que que- Pani ka mbi yonge unddngd tekamu,
de (sea) cojo. a Hatha mba diya ebokt.
Mi cabrito tiene sarna.— Que muera! Mboa" amt e na egalagala.—Na yd ya
no importa. iia ; isdld.
36
IMPERFECTO.
Primera forma.
Ojak y/o estuviese alia cuando 61 md akavataka, te mba diyate oma.
ptrtai.
CorvdicVia que estuvidseis alii, cuan- kdtt e bekidi pdngo 9 te tia diyateni
co lle"£ue el balandro. ome.
Segunda forma.
Sim to que estuviese hoy en el Gabo Mbi yombuaki na tembi ndi o Benjt o
Esteras. bua tekabo.
D*s«aria que el Gomandaute estuviese Mbi vahaki na te Comandante o ndi o
em Gorisco esta tarde. Manji o baa na koio.
pret&rito.
Es menester que aquel Capitan haya Tengaue tekane,a dhjeteyokuuango..„
sido muy sabio....
5s de desear que tu hayas sidobign Te o diyete tia yonga biamu.
curado.
Tu estas satisfecho de que yo haya es- Q ndi tdnddngo o mba mbi diyede te
tadoen tu casa. " o ndabo due.
Estar&s contentos de que ellos hayan ka tdnddndini o bdba diyedi te bua-
estado buenos en Gabo San Juan. mu o Ngdngd.
PLUSCUAMPERFECTO.
51 hiubiera querido que yo hubiese A mbakind' o vahaka te mbi diyakiu-
esttado en la Iglesia Gatolica. di o L Catolica.
Que e*l hubiose estado en la Iglesia Te a diyakindi o ndabo y J Anyambe.
(lit. casa de Dios).
Tu hubieras querido que ellos hubie- mbakind' o vaha na te ba diyakivd
sen estado encarcelados por espacio o meboka njoni ya upitma umbdk<
de un aho. (Lease ; y* upum* umbdkd).
Modo infinitive
t>r->ENTE.
Ser -= Y (iiyn ; o bien : diya,
Yo quiero ser sastre 6 carpintero. Mbi vahakand' o diya ittumi, oviya
kiapindi.
Yo quiero ser sacerdote. Mbi vahakand* o diya minise,
PRETERiTO.
Despues de haber sido oficial, subio Pan' idiya ja enami kamd a tomba
(paso) a capitau. ngdtie. bien: Etiami diyango pas ,
ka md a tomba ngdtle.
GERUNDIO PASADO.
Habiendo el hombre sido formado del moto a diyakidi veluengo n* ikona,
polvo de la tierra , << que otra cosa e te nde pe ya Anyambe e veki md ya
Dios le dio?— El alma. ua ? — Ilina.
PART1CIPIO DE PRESKNTE.
Estando yo en la ptierta de mi casa, Umba diyango ubiyd muandabo' ame,
vi pasar algunos muchachos. k' umba mba yens bana bdkd ba
tombaka.
57
Propiedades del verbo Ser— « Diyaka ».
El verbo subsiantivo Ser en benga es prodigo ea los signifinados que et uso
le atribuye; pues que a mas del de existencia, significa tambien morar 6 ha-
bitar, como: diyaka V ove? ^Donde vives? Se usa asimismo por el verbo
sentarse, como : diyaka dia okaba ; sientate aqui, Asume tambien y toma la
parte mas aciiva en la conjugation de los demas verbos, como unico auxiliar.
Hepresenta a mas el verbo haber como activo, esto es, en sentido de tener;
como se vera luego. Y si a esto se anaden las mil y una frases que vienen cons-
truidas por dicho verbo, en sentidos muy diversos, tendremos que es, sin
duda, el mas dominaute y privilegiado de ia lengua y el agente y sustituto de
muchos verbos de que carece el benga ; v. gr. : Si yo quiero decir a uno « calta,
guarda silencio», tengo que vaierme de esta expresion : diyaka da. Esta frase
«guardad silencio en la rnesaa, he de expresarla asi: Inyeni o tagulu o diyaka*
ni d(h (dd y silencio), y asi de otras varias.
Entre los usos de este idioma tenemos el de Ia supresion del verbo en algu-
nas oraciones, no obstante de sernecesario al sentido. Por ejemplo : Ho bana
bum, nosotros hijos vuestros; sobrenttendese, somos. — Ba ibs bana bayamu....
Ellos no (son) buenos chicos.
Equivalencia del verbo Haber.
Ya dejamos nolado que el verbo haber no tiene equivalencia en benga. Mas
dada su importancia, hicimos particular estudio de esta lengua, procurando
reunir datos sobre los giros y locuciones de que se sirven los bengas para su-
plirlo.
Como fruto de nuestras investigaciones, podemos presentar un equivalente
al verbo haber, que consiste en adoptar el verbo ser con ciertas particulas que
varian segiin los tiempos. Para mayor claridad pondremos ejercicios practicos
de oraciones breves y adecuadas a las formas principales. Mas antes conviene
tener idea del siguienle :
Lambi.
Vitua.
Kuba.
Kudu.
Kama,
Viaha.
Epokolo.
bnamba.
Makogo.
Tombo.
NydngB.
Evilehi.
JSjtidu.
Elahe.
Evehe.
Ebonga.
Emma.
Upenjo.
Ubuaga*
Ukddi.
Toko.
Tuma.
SmgB.
Lam para.
Antorrha.
Gallina.
Tortuga.
Mono, mico
Limon.
Sombrero.
Taparrabos.
Zapatos.
Aguja.
Hilo, bramante
Panuelo.
Barba.
Yaso.
Hueso.
Silla.
Yida.
Dedo.
Fuente, plato
Cordel.
Cuchara.
Tenedor.
Pabngana
VOCABULARIO
Ufiaka.
Esclavo.
Mbuedi.
Prisionero.
Ekdu
Platano.
Urdndd
Yuka.
Ejaka (sing.)
Pescado.
Yianga.
Sal.
Ikadada.
Pimienta.
Mbuma.
To mate.
Mbdngd.
Patatas.
Poti.
Maiz , grano,
nte. Mhenda.
Gacahuete.
Ultsi.
Arroz.
L'hange.
Habichuela.
EpelH.
Plato.
Mbule.
Botella.
Ulega.
Cuba.
Ukobo.
Piel.
Utamba.
Haiz.
o. Ustb&nL
Langosta.
Imdgi.
Cubilete.
Egeno,
Espejo.
Ihonga.
Dieiite.
Iki'ngd.
Tijeras.
58
PRBSENTE DE INDICATIVO.
Se forma con el verbo ser y las particulas na , afirmativa, y be, ne-
gativa.
Ejercicio practice
Ona Iambi?
E, mbi na Iambi.
na makogo ?
E, mbi na makogo,
A na njedu?
E, a na njtdu.
A na potty
E, a na poti.
Ho na menamba?
^Tienes una lam-
para?
Si, tengo una lam-
para.
^Tienes zapatos?
Si, tengo zapatos.
4 Tiene el barba?
Si, liene barba.
4 Tiene & maiz?
Si, tiene maiz.
<? Tenemos ropas?
E j hona menamba.
E, ho /v na.
na kuba?
E, mbi na kuba.
A na 'vUehi?
E, ana 'vHrhi.
Ho na tombo'/
E, ho na tombo.
A na hika?
E, a na hika.
Si, las tenemos.
Si, no las tenemos (1)
/,Tienes gallinas?
Si, tengo gallinas.
<; Tiene el panuelo?
Si, tiene panuelo.
<r Tenemos agujas?
Si, tenemos.
«? Tiene el dinero?
Si, el tiene oro.
FORMA NEGATIVA.
Mbi b& na Iambi.
be na makogo.
Mbi be na makogo.
A bv na njHu.
Hobti na tomboy
Ho bit na menamba? 1 No tenemos ?
No tengo lampara.
No tienes zapatos.
No tengo zapatos.
El no tiene barba.
b$ na kuba.
Mbi hi* na kuba.
A h? na 'vHthi.
Ho bs na hika.
No tiene gallina.
Yo no tengo gaiiina.
Xo tiene panuelo.
No tenemos oro.
4N0 tenemos aguja? E, ho be na tombo. Si, no tenemos.
E, ho bt na.
Si, no tenemos.
FORMA INTERROGATIVA.
<?Tenels vosotros hilo?
Si, nosotros tenemos hilo.
Vosotros, <^no tenuis hilo?
Si, nosotros no tenemos hilo.
£ Tenuis vosotros sal?
Si* nosotros tenemos sal.
^Es que no teneis sal?
Si, nosotros no tenemos sal.
^No tienen ellos panuelo?
Si, ellos no tienen panuelo.
^No tienen ellos plutauos?
Si, ellos no tienen platanos.
adini na nydnge?
E, ho na nydnge.
bli ni na nydnge?
E, ho be na nydnge.
ndini na vianga ?
E, ho na vianga.
bvni na vianga?
E, ho bv na vianga.
Ba bc:na 'velehi?
E, ba bit na'vHvhL
Babe: na bekdi?
E, ba be na bekdi.
PRETERITO 1MPERPECTO.
En este tiempo veremos que ios pronombres mbi, o, «, ho, ba de las ora-
ciones afirmalivas se convierten en mbu, u, au , hu, bu para las negatives.
(1) Debe fijarae la atenei6n en el modo que tienen los bengas de respon-
der a la pregunta negativa. Six respuesta va siempre a confirmar la negacion
incluida en la pregunta. Asi si yo digo a uno : gTd no quieres condenartef, me
respondera : Si, no quiero; como si dijera : Es verdad lo que tii dices , que no-
quiero condenarme.
59
Ejercicio practice
Yo tenia un limon.
^Teniastu limones?
Si , tenia limones.
j.Ro tenia el limones?
Si , yo no tenia limones.
([.Tenia el arroz?
Si , el t nia arroz.
v:N T o tenia el arroz?
Si, el no tenia arroz.
^Teniamos nosotros patatas?
Si, teniamos patatas.
,iNo teniamos patatas?
Si, no teniamos....
,;Teniais esclavos?
Si, teniamos....
{ \Xo teniais esclavos?
Si , no teniamos.
^Tenian ellos maiz?
Si , tenian maiz.
4 No tenian maiz?
Si , no tenian....
/Tenian ellos gallinas?
Si , tenian gallinas.
^\o tenian ellos?....
Si, ellos no tenian.
Mbi ma diyate na viahw.
ma diyate na laha?
E, mbi ma diyate na laha.
U diya na la ha ?
E, mini diya nalaha.
A ma diyate n' ulesi?
E, a ma diyate n' ulesi.
Au diya n^ ulesi?
£, an diya rt ulesi.
Ho ma diyate na mbdngd ? ^
E, ho ma diyate na mbdngd.
Hue u diya na mbdngd?
E, h' u diya na mbdngd.
ma diyaieni na mehaka?
E, ho nia diyate na mehaka.
U diyani na mehaka ?
E, h' u diya na mehaka.
tta ma diyate na poti?
E, ha ma diyate na pott.
IV n diya na pod/
E, b" a diya napoii.
Ba ma diyate na kuba?
E, ba ma diyate na kuba.
if u diya na kuba?
E, &' u diya na kuba.
PRETER1TO DEFINIDO SIMPLE.
La particula ha trueca en negatives las oraciones afirmativas que se forman
con dicho tiempo.
/:Tuve yo cacahuetes?
Si, tii tuviste....
/.No tuve yo cacahuetes?
Si, tii no tuviste....
/.Tuvoel tortuga?
Si, el tuvo tortuga.
^No tuvo el tortuga?
Si, el no tuvo
<;Tuvimos nosotros hilo?
Si, tuvimos....
/,No tuvimos hilo?
Si, no tuvimos.
^Tuvisteis un mono?
Si , tuviseis un mono.
,?,No tuviseis un mono?
Si, no letuvisteis.
/.Tuvieron ellos yuca?
Si, ellos luvieron....
/.No tuvieron ellos yuca?
Si, ellos ao tuvieron,...
Ejercicio practice
O umba mbi ma diyaka na mbenda?
E, dve o nt<f diyaka na mbenda.
umba mbi ha diyakidi na mbenda?
E, dve o ba diyakidi na mbenda.
md a ma diyaka na kudu ?
E, o md a ma diyaka na kudu.
md a ha diyakidi na kudu ?
E, o md a ha diyakidi na kudu.
hue ho ma diyaka na nydnge ?
E, o hue ho ma diyaka na nydnge.
hfie ho ha diyakidi na nydnge ?
E, o hue ho ha diyakidi na nydnge,
inyeni o ma diyakani na kema?
E, d inyeni o ma diyakani na ker^a.
inymi o ha diynkidini na kema '/
E, o inyeni o hadiyakidini na kema.
bd ba ma diyaka na mevdndd?
E, o bd ba ma diyaka na meivlndd.
bd ba ha diyakidi na mmmdd ?
E, o bd ba ha diyabed'i na mevdndd.
60
OTRA FORMA DEL PRETEMTO DEFINIDO.
Ejercicio practice
/Tuve yo sillas?
Si , tii tuviste sillas.
/No tuve yo sillas?
Si, tii no tuviste sillas.
/Tuviste tii platos?
Si, yo tuve platos.
/Tii no tuviste plato?
Si, yo no tuve plato.
/Tuvo el (una) botella?
Si, el tuvo (una) botella.
/No tuvo 61 (una) botella?
Si, el no tuvo botella.
/Tuvimos (un) hueso de tortuga?
Si, luvisteis hueso de tortuga.
/No tuvimos (un) espejo?
Si. vosotros no tuvisteis espejo.
/Vosotros tuvisteis (ana) cuba?
Si, nosotros tuvimos (una) cuba.
/Xo tuvisteis vosotros cubas?
Si, nosotros no tuvimos cubas.
/Tuvieron ellos tenedor?
Si, ellos tuvieron tenedor.
/No tuvieron ellos cuchara?
Si, ellos no tuvieron cuchara.
umba mbi diyakidi na bebonga?
E, d rr o diyakidi na bebonga,
umba mbi ha diyakidi na bebonga?
E, dvi- o ha diyakidi na bebonga.
are o diyakidi na bepele?
E, umba mbi diyakidi na bepele.
lice o ha diyakidi na'pele? (elide la e).
E, umba mbi ha diyakidi na'pele.
O md a diyakidi na mbute'/
E, o md a diyakidi na mbute.
md a ha diyakidi na mbute?
E\ o md a ha diyakidi na mbute.
hue. ho diyakidi na'vehe ya kudu ?
E, o inyeni o diyakidini na'vehe ya
kudu.
lite ho ha diyakidi na'grno?
E, o inyeni o ha diyakidini na'geno,
inyeni o diyakidini na ulega?
E, o hue ho diyakidi n* ulega.
inyeni o ha diyakidini na melega?
E, o hue ho ha diyakidi na melega.
bd ba diyakidi na tuma?
E, o bd ba diyakidi na tuma.
bd ba ha diyakidi na toko?
E, o bd ha ha diyakidi na toko.
PRETEIUTO INDEFINIDO COMPUESTO.
/Has tenido un vaso bonito?
Si, he tenido un vaso boniio.
/No has tenido tu un vaso?....
No, yo no he tenido ningun vaso.
/Has tenido tii hueso de tortuga?
He tenido huesos de gallina.
/No has tenido huesos de ovejas?
No, no he tenido un solo hueso.
/Ha tenido el una vida larga?
Si, el ha tenido larga vida.
/No ha tenido el larga vida?
No, el no ha tenido larga vida.
/Hemos tenido maio el dedo?
Si, hemos tenido nialo el dedo.
/No hemos tenido un cordel?
Si, no le hemos tenido.
/Haheis tenido una cuba de roo?
No, hemos tenido un barril de agua.
/No habeis tenido una fuente de arroz?
No hemos tenido uq plato de arroz.
/Han tenido ellos cuctaaras de oro?
No, han tenido cucharas de hueso.
/No han tenido tenedores de plata?
Si, no los han tenido.
/Teneis mucho vino, es verdad?
diyakindi na elahe eyamu?
E, mbi diyakindi na'lahe'yamu?
U diyaka nalahe'yamu?
NyaaB, nibu diyaka na'lahe.
diyakindi na'vehe ya kudu?
Mbi diyakindi na bevehe bia kuba.
U diyaka na bevehe bia medambe?
Syaue 9 mbu diyaka na'vehe ydkd.
A diyakindi na'emend eyaba?
E, a diyakindi na* menu y aba*
An diyaka mt'memVyabd?
Nyaue, au diyaka namend'yaba.
Ho diyakindi na beke upenjo?
E, ho diyakindi na bek'upenjo,
Hu diyaka na ukddi umbdkd?
E, hu diyaka n'ukddi umbdkd.
diyahindini na ulega mua maku?
Nyaile, ho diyakin'uiega mua miba.
U diyaka na sengd pdkd ya ulesi e?
Hu diyaka n'epe'le ydkd ya ulesi.
Ba diyakindi na toko ja hika e?
Naaiit, ba diyaki na toko ja vehe.
Bu diyaka na tuma ja hika etano e?
E, bu diyaka na tumaja hiVetano.
ndini naive ite t pdkuepdkue?
61
No lo se ; yo tenia seis botellas esta
raanana.
^Cuantas bolellas tuvo el ayer?
^Vosotros habeis tenido diez botellas
de vino de palma?
Si, el mes pasado.
Mba'iie; mbi ma diyate na mhuVutoba^
nubua.
md a ma diyaka mhuVininge, vaiko?
dhjakindini na jomu ja mbute ja
hamba?
E, ngdnde te e tombidi.
PRBTER1T0 PLUSCUAMPERFECTO.
r ; Habia yo tenido si Has?
Tu habias tenido sillas.
Yo habia tenido platos.
Y tu habias tenido tazas.
El habia tenido dientes.
ilabiamos tenido raices.
Y vosotros habias tenido langostas.
Kilos habian tenido vasos.
,:Guantos barriles de vino bueno ha-
biais tenido vosotros?
Nosotros no habiamos tenido ni una
botella de vino malo.
Mbijaka mbi diyaka na bebonga e?
jaka o diyaka na bebonga,
Mbijaka mbi diyaka na bepeld.
ya o jaka o diyaka na mamdgi.
A jaka a diyaka na mahonga.
Ho jaka ho diyaka na metamba^
Na o jaka o diyakani na mesebeni.
Bajaka ba diyaka na belahe.
jaka o diyakani na melega meningH
mia tor- iyantu ?
Ho jaka ho diyaka na mbute n* umbd-
kd yd iot ibe.
FORMA NEGATIVA.
Yo no habia tenido pan.
Tu no habias tenido vino de bambu.
iNo habia tenido el mi banana?
El no habia tenido tus bananas.
No habiamos tenido nuestras pizarros.
<;No habiais tenido la viruela mala?
No la habiais tenido.
Mbijaka mbi diye na p?mbt.
jaka o diye na ifnfu it*.
A jaka a diye na itdtd janu?
A jaka a diye na mat did mdve.
Ho jaka ho diye na malali mahu.
jak* o diyeni na dongo ebe ?
jak' o diyeni na yd.
FCTURO SIMPLE.
Yo tendre" mucha gente.
Tu tondras pocos hombres.
El tendra luz del dia.
Nosotros tendremos muchos ninos.
Vosotros tendreis buen nombre.
Ellos tendran buenas cahezas.
Ellos tendran buen ojo tumbien.
Mbi ka diyandi na bato baite.
ka diyandi na bamo bafidia.
A ka diyandi na muehe.
Ho ka diyi na bana baite.
ka diyandini na dina iyama,
Ba ka diyi na miolo meyaniu.
Ba ka diyi na dihd iyamu tep '.
Nota. El signo del futuro es la particula ka precedente al verbo. Este ter-
mina en audi, mas por lo general se suprime el and al pronunciarlo, diciendo
diyi por diyandi. Tomese, pues, como termico de elision.
FORMA NEGATIVA.
/,No tendre niguas aqui ?
Si, no tendras pocas.
El no tendra dolor de cabeza.
/.No tendremos mucha paciencia?
No tendieis basfante paciencia.
Entonces, no tendremos paz.
No tendran tranquilidad jamas.
Mba diye na maso okaba ?
E ua dtye na maso ihdle.
A diye na niolo mehiyo.
Haa diye na iyika its?
Wa diyeni na iyika ttletfiB.
Nandi, hua diye najonga.
Ba diya na hm, na epuhu.
62
VOCABULARIO Y EJERCICIO
Utambo.
Fortuna.
Itumba.
Cinturon.
Tag til u.
Mesa.
Ivenge.
Herida.
Ipaki.
Gorra.
llone.
Cahello.
Ejaka.
Pescado.
Tolongo.
Mai eta.
Mevdtd.
Pelo.
Belolo.
Sardinas.
Fato.
Galcetin.
Ditd.
Oreja.
Muanga.
Huerto.
Ejalina.
Peine.
M bong a.
Pendien
anilio.
Mbua.
Perro.
Panga.
Cadena.
Mbanja.
Costilla.
Eqala.
Caja.
Ikondo.
Gama.
L'gnla.
Guerda.
UkdbB.
Cofre.
Evudi.
Algodon.
I aim.
Ceniza.
Malonga.
Sepultura.
Makuja.
Sangre.
Yeya.
Fuegd.
FUTURO ANTERIOR.
;.Habre yo tenido una herida?
Si, yo la habre" tenido.
/Habre* yo tenido algiin casquete?
Td no habras tenido ninguno.
El habra tenido fortuna.
Habremos tenido la valija.
Habte'S tenido medias.
Habran tenido una cama.
/.Habran tenido un coire?
Si, habran tenido un cofre.
Mba mbandi o diga na irenge?
E, mba mband' o dig a n 1 ivenge.
Mba mband' o diga na n' ipaki?
£, iia mband' o diga n y ipaki.
A mband' o diga n' utambo.
Hiia mband' o diga na tolongo.
Wa mbandini o digani na fato.
Ba mband' o diga ri ikondo.
Ba mbantf a diya na' gain?
E, ba mband' o diya na' gala.
FORMA NEGATIVA.
/JSo liabre tenido nn espejo?
Si, no habre tenido un espejo.
/No habras tenido esperanza?
No lo se, no habre tenido maiz.
/No habra tenido fortuna?
No, no habra tenido....
/No habremos tenido maleta?
No se, no habremos tenido cadena.
/.No habreis tenido una mesa?
No se\ no habreis tenido mesa.
/No habran tenido peine?
Si, no habran tenido cama.
Mbu mba diya nngsno ?
E, mhu mba diga nn'geno.
U tuba diga no ipiti*?
Mba' rtiv, mhu mba diga na pdii.
An mba diga n' utambo?
Nyaut , aa mba diga n' utambo.
Hu mba diga na tolongo?
Ngaut, hu mba diga na panga.
F mba digani na tagulu?
Mba' fie, u mba digani na taguh
Bu mba diga n ejalina?
E, bn mba diga n' ikondo.
Condicional.
PRESENTE.
/Hahria yo tenido un cinturon?
Si , habria? tenido....
/Hahria tenido yo peine?
Si, habrhis tenido....
/Hahria el tenido dientes?
Si, habria tenido dientes.
/Habriamos tenido cahellos?
Si, habriais tenido cabellos.
/Habrias tenido huerla?
Si, habriamos tenido huerta.
/Habrian tenido calcetas?
Si , habriau tenido medias y zapatts
tambien.
Mbi ndi wbi diyaka w' ittnmba?
E, nd' diyaka n' utumba.
Mbi ndi mbi diyaka na' jalina?
E, nf diyaka na? jalina.
A nd? a diyaka na mahonga?
E, vnd" a diyaka n' ihonga.
J/r ndi ho diyaka na ho *e?
F, nd' digakani na hone.
*') nd' digakani na muanga? ',*>
E, ho ndi ho diyaka na muanga.
Ba ndi ba diyaka na fato?
E, ba ndi ba diyaka na fato namakogo
tepe.
63
^
PRETEIUTO.
Yo hubiera tenido fortuna.
<?.Hubiera tenido pelo?
Si , hubieras tenido barba.
El hubiera tenido pescado.
Hubieramos tenido un perro.
Hubierais tenido confianza.
Hubieran tenido paciencia,
tranquilidad juntameate.
salud v
Mbi mbakite o diya n' uiambo.
Mbi mbakiV o diya na mevdtd ?
E, o mbakiV o diija na njedu.
A mbakiV o diya na bejaka.
Ho mbakiV o diya na mbfta.
mbakiV o diyani ri ibmgd.
Ba mbakiV o diya n y iyika, na upeha,
na hie ta.
IMPERATIVE.
Ten siempre estos buenos deseos.
Tenga mucha paciencia todos losdias.
TeDgamos buen genio siempre.
Tened buena oracion ; Dios esta pre-
sents
Obedece a tu padre y a to madre.
Obedece a los que te instroyen.
Procura aprender bien tu leccion.
Dios te ha ordenado que obrases de
este modo.
Diyaka na tedine meyamu mavaha
egombe y?)upi.
A na iyika iU buhua ka buhua.
Ho diyake na mbernbd eyamu egombe
yfhtpi.
Diyakani na iyamu ikalia ; AnyambB
a U okava.
Yokakia hangue. na nyangfte.
Yokakia bayokuakide dve.
Ytjek? o okuayl?seni dve bfiamu.
Anyambi' a vdki na ndvi na haka
kakana.
VOCABULARIO Y EJERCICIO
Ivc.
Paga,salario
. Njali.
Fusil.
Uddngd.
Llaga.
Ibaku.
Azuela.
Uduma.
Canon.
Penge.
Ulcera.
Ikdngd.
Lanza.
Ieka.
Arcilla,
Ukiangi.
Sarna.
Enjonga,
. Flecha.
1yd.
Espinade pescado.
Fonda.
Marmita de barro,
Ioho.
Cepillo.
Eja.
Alimento.
Ibdngd.
Rodilla.
F'aha.
Sierra.
Xja.
Hambre.
Ibdlu.
Collar.
Ssje.
Escoplo.
Ev?l?.
Sed.
Ibende.
Alabanza.
Mbernbd.
Genio.
Itingidi,
. Garacter.
Etomba*
Nacion.
Ipangia.
Gobierno.
Ebodi.
Puno.
Siibjuntivo.
PRESENTE.
lldngd.
Flor.
Que yo tenga paga.
» tii tengas ( una) lanza.
» el tenga (un) cepillo.
» nosotros tengaraos caiiones.
» vosotros tengais arcilla.
» ellos tengan alimentos.
» ellos tengan sed de agua.
Mba diya n* iv?..
Wa diya n' ikdngd.
A diya najoho.
Hua diya na meduma.
\Ya diyani na jeka.
Badiya na beja.
Ba diya na evele ya miba.
PRETELUTO IMPERFECTA.
Ojala tuviese un fusil.
» tuvieras un escoplo.
» tuviera una sierra.
» tuvieramos una azuela.
» tuvieseis apetito.
» tuvieran ulceras.
» tuviese yo amor de Dios.
» tuvierais grande caridad.
» tuvtesemos un alma grande.
Te mba diyate na njali.
Te ila diyate na sejt.
V a diyate nu e uaha.
Te hua diyate «' ibaku.
Te fta diyateni na nja.
Te ba diyate na penge.
Te mba diyate n'itandeja Anyambd.
Te &a diyateni na kengd nm?, t
Te hmi diyate rC ilina inmt.
64
PRETE8IT0 PERFECTO.
Que yo haya tenido mi fusil.
tu hayas tenido tu fusil,
yo haya tenido mi cepilio.
tii hayas tenido tu cepilio.
tu hayas tenido tu pescado.
el haya tenido su pescado.
nosotros hayamos tenido apetito.
vosotros hayais tenido hambre.
ellos hayan tenido su pescado.
umbo, mbi di te na njaV amt ({).
dvii o dite na njal' dve (por edvt) (2).
u' mbi dite najohoj' ame.
dv* o dite najoho fare.
dv J o dite na [jaka 'vis.
md a dite na 'jaka 'ju.
hue ho dite na njajahu.
inyeni o diteni na njaf any it.
bd ba dite na bejaka biabu.
PLUSCUAMPERFECTO.
Ojala hubiese tenido arciila.
» huhieses tenido un formon.
)> hubiese el tenido un canon.
» hubiesemos tenido una lanza.
» hubieseis tenido una flecha.
> hnbiesen tenido una marmita.
» hubie^en tenido paga.
Eatonces, hubiesen tenido vino.
Te mbi diyakindi najeka.
T o diyakindi na $ije.
V a diyakindi na uduma.
Te ho diyakindi n' ikdngd.
T o diyakindini na 'njatiga.
Te ba diyakindi na pondo.
Te ba diyakindi n' ive.
Saudi, te ba diyakindi n* ive.
Infinitrvo.
PRESEXTE.
Tener dinero.
,;Quieres tener riquezas?
,-Quepuedeel tener?
El no puede tener nada.
preterito :
GERUNDIO PRESENTS :
diya na hika.
vaMkandi o diya na hika ?
A it a diyaka najulomb&e?
A ka diy'i na nant ; 6 bien : a ka yd 13
ndi o diya na nans.
GERUNDIO PASADO :
Haber tenido.
Diyango na.
Na yd diyango.
i » bid »
y> md »
Teniendo
' » bd »
J » via »
I » la »
[ » jd »
Habiendo tenido.
Bekibi diyango
EJERC1CI0 PRACTICO CON FRASEOLOGJA
MM momo.
momo.
ibe momo.
A t'iyakiV ome.
A t okava.
A t o mboka ?
A nd J o abu*
A ka pate.
diyaka V ove?
A vui na.
Yo (soy) un hombre.
Tii (eres) un hombre.
Tuno(eres)un hombre.
Elestaba alia.
El esta aqui.
^Esta en el pueblo?
Esla en casa.
El vendra.
I Donde vives ?
El dijo asi.
Dina jdve U nja ?
vahaka It nde?
vdkd U na e?
Ekae e it nde '/
A ibe okava.
A tens.
A pd ndi.
A ha pde.
Ulato.
Ave U nja?
^Como te llamas?
<lQue quieres?
I Que dices?
^;Que es esto?
El no esla aqui.
El esta.
El ha venido.
No ha venido.
Eu Ulato.
<?Quien eres?
(i) Pronunciese : V 'mbi dite tta njctVawe.
(2) Pronuncitst ; 'av 'o na dite na njal 'die.
65
Hip&rbaton y fraseologia.
Dios esta aqui , el ve (a) nosotros to-
dos (literal).
Dios el ve (a) nosotros desde (la) ma-
nana hasta (la) tarde (literal).
Dios el ve (a) nosotros aunque (sea)
, obscuro (en tinieblas).
£1 conoce que son pensamientos mios
, todos (literal).
Amale con alma tuya toda (literal).
Ruegale (a la) madriigada y (a la) tar-
de cada dia.
Temele (los) dias todos.
Obedece a tus superiores.
No mientas jamas ; ten cuidado con el
ha bla r.
No tomes (el) nombre de Dios en va-
no ; j ten cuidado !
Todos hemos de morir.
Anyambe a te okava, a yenekete hue
behepi.
Anyambe a yenekete hue ovia ubUa na
la o kolo.
Anyambe a yenekete hue tombe na
ivititi.
A youudete e jadi ipikilia jame j$hepi.
Tdnddkd md na ilinajdvc jehepi.
Kalakia md nubua na kolo buhtia ka
buhua.
Bangaka md buhua buehepi.
Yokakia bajadi o molo mudve.
joake egombe te egombe; bandama-
hide na o kala.
tubake dina ja Anyambe o nam;
bandamakide I
Hue behepi ho ka uandi.
Fraseologia.
Hemos de tener caridad con todos.
Los uinos buenos temeran a Dios.
Dios me oira, si yo hago oracion (si
le ruego).
El ha dicho : «yo amo a los que me
aman*.
Los que me buscan ahora, me ha-
Uaran.
El sera mi Dios para siempre.
Habla verdad ; no mientas.
Yo hablo lo que yo se.
Yo ya le dije que no lo hiciese asi.
Yo le dire como ha de portarse.
Si se lo digo, £1 no escucha.
Le hubiese yo azotado, ya se habria
conducido bien.
Todo hombre salido de las manos de
Dios tiene un alma.
Dios crio al hombre a su imagen (se-
mejaute a si).
Dios amo a su Hijo, pero le entrego a
la muerte por nosotros.
Hemos de amar a Dios mas que todas
(las) cosas.
<.Por que lloras?
<?Por que miras asi?
Ho diyake na ktngd na bato bthlpi,
Bana bayamuba kabangandi Anyambe.
Anynmbi a ka yokii mba, oninge mbi
kalakia.
A vdki na; imbi tdnddkdndi bd ba
tdnddke mba ».
Ba vahake mba kia, ba ka dm mba.
A ka diyandi Anyambe ame egombe
yehepi.^
Kalaka pdkuepdkue ; o joiiake.
Mbi kalakandi eame eyoiiude.
Mbi ma languid md na, o hakd nonane.
Mbi ka languUi md ka md a ka hae.
Oninge mba languua md, a yoke.
Mbijaka mbi bomaka md, V a kahaki
buantu.
Moto nehepi ya Anyambe a velakidi a
n' tlina.
Anyambe a velakite moto pani ka md
mete.
Anyambi" a tdnddki Muana 'jw, ndi a
Viikite ma ka ua o hiie jadi.
Ho tdnddke Anyambe ila na belombo
beeht'pi.
yaka le nd* e?
mbtakia e le na e ?
CAPITULO SEXTO
DE LOS VERBOS REGULARES
Si bien es verdad gue al empezar el capitulo anterior dejamos ya apuntadas
las ideas mas generates acerca de la construction y circunstancias especiales
que afectan al verbo en esta lengua , no obstante, despues de haber anotado lo
que nemos creido mas oportuno sobre los verbos auxiliares, hemos lopado con
grandes dificultades al intentar reducir a cfases y metodo los verbos regulares.
Mas, alentados con la idea de que el preserve trabajo no ha de ser propiamente
una gramatica, sino mas biea simples apuntes para facilitar alMisionero la in-
teligencia deeste idioma barbaro, h^mos emprendido el trabajo dificilisimo de
la clasiflcacion de los verbos. Y a fuerza de meditar, considerar y revolver una
y otra vez las desinencias de los mismos, nos hemos resuelto a dividirlos en
cinco grupos 6 conjugaciones, segiin que terminen en ka, kd, /u~, kide 6 kia, pa-
sando luego a dar un ejemplo practico de cada una de ellas. Atendida la dis-
paridad del m&odo de construction, nos ha parecido prudente y hasta necesa-
rio ei conjugar cada uno de dichos modelos en sus voces activa y pasiva y con
sus formas afirmativa y negativa.
La gran tendencia que se nota en el uso, 6 mejor abuso , de construir
echando el verbo d la voz pasiva, aun cuando parecerepugnar al sentido, hace
necesario el presentar esta voz con todos sus modos y tiempos con toda cla-
ridad.
Atentamente considerado, el conjunto nos da verbos activos, 6 transitivos,
pasivos, neutros 6 intransitivos, regulares los mas, con algunos irregulares
y pocos defectives.
Se ha notado, asimismo, que la forma radical de todo verbo empieza siem-
pre por consonante, la cual es invariable en todas las formas, voces y tiempos.
La variedad de los tiempos es debida al cambio de la termination. La dorai-
nante en la voz activa es ndi 9 a menudo modificada. Esta termination, ndi,
puede siempre mudarse en te, con lo cual se da mas fuerza y vigor al signifi-
cado del verbo. Otro tanto sucede en las diferentes formas de que soa suscep-
libles algunos de sus tiempos.
La diferente termination que asume la nueva forma, no muda, sino que
modifica 6 da mas extension al significado, 6 sea a la action del verbo. La ter-
mination en ie se prefiere a menudo para la forma inter rogativa, cuando se
quiere asegurar bien una cosa. Ejemplo : vakate? ^Vendras? ^Es cierto que
vendras ?
A exception de la segunda persona del plural, que para distiD#tiirla de la
segunda del singular se anade a su termination la particula m, todas Jas perso-
nas son invariables en sus desinencias. Se nota en la construction de los tiem-
pos mucha semejanza entre algunos y hasta identidad en otros ; sin embargo,
la pronunciation es muy diversa, de modo que no queda duda niuguna sobiv
«l propio sentido.
EJEMPLO DE LA PRIMERA CONJUGACION
6 sea de los verbos terminados en * ka ».
Hablar ~ Kalaka (radical, kal.)
67
VOZ ACTIVA.-FORMA AFIRMATIVA
Imperativo.
Infinitivo.
Kalaka.
Kalakani.
Habla ni.
Hablad.
kala.
Ka kala.
HabJar.
Hablar.
Modo indicativo.
Yo hablo,
etc.
PRESENTE.
' Mbi kalakandi.
\0 kalakandi.
i A kalakandi.
\Ho kalakandi.
\0 kalakandini.
I Ba kalakandi.
Yo hable,
etc.
PRETERITO PERFECTO.
( Mbi kalakindi.
kalakindi.
A kalakindi.
Ho kalakindi.
kalakindini.
Ba kalakindi.
PRETERITO IMPERFECTA
Mbi makalandi.
makalandi.
Yo habla- 1 A makalandi.
ba , etc. )Ifo makalandi.
makalandi ni.
Ba makalandi.
PRETERITO COMPUESTO.
Mbi kalindi.
Yo he ha-
b lado,
etc.
PLUSCL'AMPERFECTO.
Yo habia
hablado,
etc.
Mbi madi mba kala.
I madi ua kala.
' A madi a nda kala.
l Ho madi aha kala.
I madiandini Ua kalani.
Ba madi ba kala.
kalindi.
A kalindi.
Ho kalindi.
kalindini.
Ba kalindi.
FUTURO SIMPLE.
' Mbi ka kalandi.
Yo
re ,
/ Mbi ka kalandi
\0 ka kalandi.
habla- }A ka kalandi.
c. \Ho ka kalandi.
10 ka kalandi ni
\ Ba ka kalandi.
FrTURO COMPUESTO.
Yo habre
hablado.
Mbi kadi mba kala.
kadi ua kala.
A kadiand' a kala.
Ho kadi fiha kala.
kadiandiua kalani.
Ba kadi ba kala
PRESENTE.
Modo subjuntivo.
PRETERIIO IMPERFEGTO,
Onrnqe mba kala. [ Oning? na mbi makalandi.
Yo habla- 1 -
ra,hab1a-
Ovinifs iia kala.
Y"o liable, J Oning? a kala.
etc. S Oning? -film kala.
I Oning? ua kalani.
I Oning? ba kala.
PRETEH1TO PERFECTO.
Yo hay a
hablado,
etc.
Oning* na mbi kalakindi.
Oning?. na o kalakindi.
] Oning?- na a kalakindi.
\Oning? na ho kalakindi.
I Oning? na o kalakindini.
\ Oning? na ba kalakindi.
I Ontn
x ~ \ Oning? na o makalandi.
t . , 1_ i Oning? na a makalandi.
Kit «o 1+ \Onhuu na ho makalandi.
cetera. I Oning* na o makalandint.
\ Oning? na ba makalandi.
PRETERITO COMPUESTO.
i Oning? na mbi kalindi.
Yo hubie- \ Oning? na o kalindi.
ra 6 ^-Oning? na a kalindi.
b lTd o " 0nin 9* na ho kalindi.
etc. ' I Oning? na o kalindini.
' Oninge na ba kalindi.
68
PRETERITO PLUSC0AMPERFECTO.
j Oninge na mbi madi mba
I kala.
1 Oningi na o madi Ha kala.
1 Oninge na a madiand* a
kala.
I Oninge na ho madi uha
kala.
Oninge. na o madiandini
ua kalani.
Oninge na ba madiba kala.
Yo habria
habl a-
do, etc.
Yo habla-
re , etc.
FOTURO SIMPLE.
(Oninge na mbi ka kalandi.
Oninge na o ka kalandi.
i Oninge naaka kalandi.
\ Oninge na ho ka kalandi.
I Oninge na o ka kalandini,
\ Oninge na ba ka kalandi.
FUTURO COMPUESTO PERFECTO.
Yo hubie-
re habla-
do, etc.
(Oninge na mbi kadi mba kala.
Oninge na o kadi Ua kala.
i Oninge na a kadiand* a kala.
\Oning< na ho kadi uha kala.
I Oninge na o kadiandi ua kalani.
[ Oninge na ba kadi ba kala.
Puedoha-
blar (po
d e r mo-
ral).
Modo potencial.
PRESENTE.
Primera forma.
Mbi to kala.
to kala.
A to kala.
Ho to kala.
to kalani.
Ba to kala.
Segfunda forma.
la- 1
(Mbi te mbi kalaka.
r o kalaka.
biar cpo- iA f a kalaka.
dor fisi- \ Ho te ho kalaka.
co). jo ten' o kalakani.
\ Ba te ba kalaka.
PERFECTO Y COMPUESTO.
/ Te mbi kalakindi.
\T o kalakindi,
Yo habria ' V a kalakindi.
hablado. \ Te ho kalakindi.
I V o kalakindini.
Te ba kalakindi.
VOZ ACTIVA.- FORMA NEGATIVA.
Imperative
Okalake.
Okalakeni.
No hables.
No hableis.
PRESENTE.
Yo no ha-
blo, etc.
IMba kalaka.
\\a kalaka.
{ A kalaka.
j Wha kalaka.
I Wa kalakani.
Ba kalaka.
Indicative
PRETERITO IMPERFECTO.
Yo no ha-
blaba ,
etc.
Mbu kala.
U kala.
A kala,
Btt kala.
U kalani.
Bu kala.
69
JtflRFECTO , SIMPLE Y COMPO&TO.
/ Mbu kalaka.
Yo no ha- 1 \j kalaka.
}> x * 6 . no }A ikalaka.
i,li&*'\Hu1kalaka.
etc. ' f ^ kalakani.
v Bu kalaka.
FUTURO SIMPLE.
Yo no ha-
Mba kale.
Wa kale,
A kale.
H*™'\\Vhakale.
I Wa kaleni.
< Ba kale.
PLUSCUAMPERFECTO.
i Mbu dia maba kala.
Yo no ha- i W dia Ua kala.
Ma ha-1 A dia a h&la»
b 1 a d o , \ Hu dia vha kwla.
etc. I u diami ua kallani.
\ Bu dia ba kala.
FUTURO COMPUEBTO.
(Mba die mba kala.
Wa die Ua kala.
„, ^ ..„ A di' a kala.
blado ,j Wha die Uha kala.
etc * I Wa dieni ua kala.
* Ba die ba kala.
Subjuntivo.
PRESENTE.
I Oning?. mbi kale.
1 Oninge o kale.
Yo no ha- ) Oninge a kale.
ble, etc.\ Oninge ho kale.
[ Oninge o kaleni.
1 Oninge ba kale.
PERFECTO.
/ Oninge na mbu kalaka.
Yo no ha- Oninge na u kalaka.
ya ha-' Oninge na a kalaka.
blado , i Oninge na hu kalaka. .
[ Oninge na u kalakani.
1 Oninge na bu kalaka.
Yo no ha-
bla r a ,
hablaria
6 habla-
se , etc.
IMPERFEGTO.
Oninge na mbu kala.
Oninge na u kala.
Oninge na a kala.
Oninge na hu kala.
Oninge na u kalani.
Oninge na bu kala.
etc.
Yo no ha-
blar e ,
etc.
FUTURO SIMPLE.
t Oninge na mba kale.
I Oninge na ua kale.
J Oninge na a kale.
| Oninge na :~ha kale.
[ Oninge na ua kaleni.
' Oninge na ba kale.
PLUSCUAMPERFEGTO.
Yo no hu-/ Oninge nambudiambakala
bie ra ,1 Oninge na u dia ua kala.
habriad ) Oninge na a dia nda kala,
hubiese \ Oninge na hu dia uha kala.
h a b 1 a - 1 Q n j n g g na u diani Ua kalani
do , etc. \ Q n i n gt m & M dia ba kala.
FUTURO COMPUESTO.
I Oninge na mba die mba kala
Yo no hu-( Oninge na ua die Ua kala.
Mere ha-) Oning? na a di 1 a kala.
b la d o, j Oninge na aha die chakala.
etc « / Oninge na ua dieni uakala
' Oninge na ba die ba kala.
HEodo potential.
Primera forma.
PRESENTE.
Segunda forma.
Yonopue-I
pue-i Wa kai
d0 h ?-} A kali.
Mba kali.
kali.
Mar, etc. \ ir . rt 7 , 7 .
(poder J "*«*«!••.
moral). I wa Mini.
' Ba kali.
Cottdicional.
Yo no habnia hablado, si....
Te mbu kalaka. Te hu kalaka.
Te u kalaka. Te u kalakani.
I Mbibenangudi mbi kalaka.
Yonopue- q &g nangudi o kalaka.
Mar et nangudi a kalaka.
(poder ii-\ Ho *** nangudi ho kalaka.
sico). f bini nangudi o kalaka.
\ Ba be nangudi ba kalaka.
T a kalaka.
Te bu kalaka.
70
VOZ PASIVA.— FORMA AFIRMATIVA.
Infinitivo*
Kal£naL | Ser habIado > consultado....
Indicative
PRESENTE.
Mbi kalanakuendi.
kalanak tjindi.
A kalanak Hindi.
Ho kalanakaendi.
kalanakUendini.
Ba kalanakiitwli.
PRETERITO PERFECTO SIMPLE
Y COMPUESTO.
Mbi kalanakuduindi.
kalanakuducndi , etc.
(Lo mismo en las demas personas.
2. a pi.: kalanakuduendini.
FUTURO SIMPLE.
Mbi ka kalanuendu
ka kalanutndi.
A ka kalanftmdL
Ho ka kalanucndi.
ka kalan&indini.
Ba ka kalanuendi.
PRETERITO 1MPERFECTO.
Mbi makaianuendi.
0, a makaianuendi.
Ho makaianuendi.
makalanumdinL
Ba makalanftendi.
PLUSCUAMPERFECTO.
Mbi diaki mba kalanu'u
diyaki da kalantl?.
A diyaki nda kalantU.
Ho diaki uha kalantl?.
diakindini ua kalaniiendi.
Ba diaki ba kalamil.
FUTURO ANTERIOR.
Mbi kadi mba kalanue.
kadi ua kalanue.
A kadi a nda kalanue.
Ho kadi aha kalanue,
kadiandi ua kalanue.
Ba kadi ba kalanue.
Subjuntivo.
PRESENTS.
Oninge mba kalanue.
Oning* ua kalanue.
Oninge a kalanue.
Oninge Uha kalamU.
Oninge ua kalanueni.
Oninge ba kalanue.
PRETERITO PERFECTO SIMPLE
Y COMPUESTO.
Oninge na mbi kalanakudumdi.
Oninge na o kalanakuduendi .
OningH na a kalanakuduendi.
Oninge na ho kalanakuduendi.
Oninge na o kalanakuduendini.
Oninge na ba kalanakuduendi.
FUTURO SIMPLE.
Oninge na mbi ka kalanuendi.
Oninge na o ka »
Oninge na aka *
Oninge na ho ka »
Oninge na o ka > ni.
Oninge na ba ka »
PRETERITO IMPERFECTO.
Oninge na mbi makaianuendi.
Oninge na o makaianuendi.
Oninge na a makaianuendi.
Oninge na ho makaianuendi.
Oninge na o makalanUendini.
Oninge na ba makalaniiendi.
PLUSCUAMPERFECTO.
Oninge na mbi diyaki mbi kalanUe.
Oninge na o diyaki ua kalanii*.
Oninge na a diyaki nda kalanUe.
Oninge na ho diyaki uha kalan&e*
Oninge na o diyakindini ua kalanueni.
Oninge na ba diyaki ba kalanUe.
FUTURO COMPUESTO.
Oninge na mbi kadi mba kalanue.
» » iiu » Ua »
» » a i anda »
» » ho » uha »
» » o kadiandini o » >di
» » ba kadi ba >
71
Potential*
PRESENTE.
Primera forma.
Segunda forma.
Mbi te kalanfie se me puede hablar.
te • se te puede »
A te » se le puede »
Ho to » se nos puede >
to » «i.
J5a to »
JtfM fe m&« kalanakue.
to O y>
A taa »
Ho to ho »
ten' o » h
J5a te &fl »
PERFECTO.
Se me habria hablado 6 habria sido hablado.
Te mbi kalanakudiitndi. Te ho kalatiftkud fundi
To » T o r> ni.
T a » Te ba ^
VOZ PASIVA.— FORMA NEGATIVA.
fratonafrrf*.
kalanak&eni.
PSE5ENTE.
JVftft kalanaktit.
Wa »
^ »
Wa » ni.
fla »
ambos perfectos (iguales).
Mbu kalanakue.
U »
.4 »
ffw »
tf » «/.
flu »
Imperativo.
No seas hablado, =que nadie te hable.
No seais hablado,=que nose os hable.
Indicative*.
PRETERITO IMPERFECTO.
Mbu kalanui.
U »
A »
J7« »
£7 » ni.
Bit »
PLUSC U AMPERFECTO.
Mbu dhjaka mba kalanfie.
U a /?a »
.4 » «rfa »
//n » aha 3
£/ » rc* -wa » nt.
/to » ha »
itf&fl
VFa
A
Wa
#a
FUTURO SIMPLE.
kalantie.
ni.
Mba
Wa
A
Whu
FUTURO COMPUESTO.
die mba kalantie.
» ua »
» a
» uha
Wa dieni na
Ba t> ba
wi.
Subjuntivo.
PRESENTE.
Oninge mbi kalantie
ninge o »
Oninge a »
Oninge ho »
Oninge o »
Oninge ba »
ni
PRETERITO IMPERFECTO.
Oninge na mbu kalanui
Oninge na u »
Oninge na a »
Oninge na hu »
Oninge nau » ni
Oninge nabu »
72
PBRFECTO.
Oninge na mbu kalanakue.
Oninge na u »
Oninge na a »
Oninge na hu 1
Oninge nau » ni
Oninge na bu »
FCTURO.
Oninge na mba kalanUe.
Oninge na ua »
Oninge na a »
Oninge na dha »
Oninge na ua » ni
Oninge na ba »
PLUSCUAMPERFECTO.
Oninge na mbu diyaka mbu kalanUe.
Oninge na u
» Ua
B
Oninge na a
» nda
»
Oninge na hu
» ua
1
Oninge na u
» ni ua
»
Oninge na bu
1 ba
1
FUTURO COMPUESTO.
Oninge na mba die mba kalanUe.
Oninge na ua » ua »
Oninge na a » a »
Oninge na aha » wfta »
Oninge na ua » m fia » »«
Oninge na ba * ba »
Potencial.
PRESENTS,
Poder de-
jar de ha-
blar.Pue-
do no ser
hablado.
Primera forma.
Mbi take te kalanUe.
\0 taka te kalanue.
}A take te kalanUe.
\Ho take te kalanUe.
1 take teni kalanUe*
Ba take te kalanUe.
Segunda forma.
Mbi be nangudi kalanakue.
Obe »
ser
blado.
No puedo ) A h -
beni
Ba be
\B
ni
No habria
sido ha-
blado.
PBRFECTO.
Te mbu kalanakue.
Teu »
T a »
Te hu »
Te u »
Te bu 1
Lista de verbos que pertenecen a la primera
conjugaci6n.
Badaka, anadir, acrecentar.
Baka, casarse, dar en matrimonio.
Bakamaka, acercarse, aproximarse.
Balaka, veneer, conquistar, enganar.
Balamaka^ encorvarse, arrodiilarse.
Bambuaka, evitar, escapar.
Bandaka, enviar.
Bangaka, temer, desconfiar.
Banjaka, secar.
Batamaka, aligerar, bajar.
Bekaka, cocer al horno.
Bekinaka, coniiar.
Bembaka, tardar, retardar.
Benjaka, segar, recoger.
Bevaka, corromper.
Bidaka, esconder, ocultar.
Binaka, aborrecer, odiar.
Bindaka t amasar.
Bomaka % azotar [v. i. ladrar).
Bombaka, alimentar.
Bondaka, imaginar, formar.
Bonguaka, aparejar, disponer.
Botaka, dar principio, empezar.
Bubuaka, emprender.
Bukaka, romper, quebrar.
Butaka, v. t. buscar, escudrinar.
Idem v. i. andar a tientas como los
ciegos.
Bueyaka, coger, golpear, asir, tocar,
frotar, etc., etc,
Dakaka, gritar, chillar, alborotar.
Dibaka, cerrar, entornar.
Dibaka pi, cerrar con Have.
Dikaka, dejar, parar, abandonar.
Dikanaka, quedarse, estar quedo.
Dikuaka, desear la muerte a uno.
Dimaka, exlinguir, apagar.
Dokaka, chocar, dar contra otr .
73
Dokaaka, desear, ansiar.
Dubaka 9 zambullirse en el agua.
Dubuaka, abrir, franquear.
Dukaka, remar, bogar.
Dulaka, tirar, arrastrar.
Dumaka, impeler, empujar.
Duuaka, encontrar, hallar.
Funaka, ribetear, cercar, rodear.
Hakidaka, flotar, boyar.
Hamaka^ acaecer, suceder.
Hambilaka, agonizar.
Hanaka, asistir, ayudar.
Hekumaka, empapar.
Helemaka, estornudar.
Henjaka, fmgir, pretender.
Hihaka, intiraidar, espantar.
Hikaka, varar.
Himaka, murmurar, refunfnnar.
Himbaka, impedir.
Hindinaka, sufrir, soportar.
Hingaka^ comparar.
Hingilaka, fregar, restregar.
Hodtiaka, dilatar, extender.
Homaka, saludar.
Hombaka, reconciliarse.
Hovaka, verier, arrojar, derramar.
Hubaka, bajar, descender.
Hukaka, soportar, aguantar.
H-nnganaka, esforzarse, contender.
Hunginaka, salvar.
Jaka, comer, alimentarse.
Janginaka, disolver, desatar.
Janjaka, trabajar.
Jebaka, afilar, rebajar.
Jeyaka, defraudar.
Jinganaka, medicinar, curar.
Jokaka, jugar, diverlirse.
Jombaka, pedir, suplicar.
Jopaka, visitar, reunirse.
Jouakciy mentir, enganar.
Kabaka^ distribuir.
Kambiianaka, complacer.
Kanaka, abjurar, retractarse.
Kangalanaka, adaerirse, unirse.
Kataka, atar, encuademar.
Kelevaka, amonestar, avisar.
fciyaka, rehusar, negar.
Kinaka, pillar, saquear.
Kolobaka, torcer, estrujar.
Komaka, morder, picar.
Kotamakci) reunir, amontonar.
fcovaka, aprovechar.
Kuhftka, acumutar riquezas, etc.
Kulaka, arrastrar, garrapatear, raer.
Kumbulanaka, diferir, dispersar.
Kundaka, vengarse.
Kungulaka, reganar, reprender.
Kutaka, escondei , orultnr.
Kuttoka y K'laka, caerse.
Kaanaka T zsesoejaT, comparar.
KUeaka, escapar.
Labaka, derribar, cortar (arboles etc.).
Landaka, hinchar, aumeotar.
Langaka, leer, contar 6 numeral*.
Langaaka, referir, anunciar, decir.
Lataka, unir, recoger.
Linaka, cortar, despedazar.
Lengaka, extraviarse.
Liyaka, plantar, fundar.
Lingnaka, enfadarse.
Logftaka, rebelarse, desobedecer.
Lokaka, salir fiador, caucionar.
Lomaka, enviar.
Lonaka, aborrecer, odiar.
Londaka, llenar, completar.
Longaka, edificar, construir.
Lovaka, picar, carcomer, remorder.
Lungaka, rodear, circundar.
Mtianjaka, rociar, esparcir, regar.
Natamaka, pegarse, adherirse.
Ndambaka, derrotar, veneer.
Ndengaka, tambalearse (hacer eses).
Njanjalanaka, temblar.
Njimaka, suspirar, iamentar.
Numbaka, ofender, disgustar.
Nyakumaka, mascar.
Nyaka, devorar, tragar, engullir.
Nyakaaka, rasguiiar, araiiar.
Nyamaka, carecer, necesitar.
Nyingaka, moier, estregar.
Pakaka, disecar, dividir.
Pajanganaka, disipar, malgastar.
Pakivaka, explicar, adivinar.
Palaka, evitar, desviar el golpe,
Pandafca, encerrar con llave,cadena....
Panyaka, brillar, resplandecer.
Pataka, calumniar.
Pattiaka, asir por fuerza.
Pehu^aka, pesar, averiguar.
Pendaka, trasladar, pasar a.
Peyaka, alegrarse, gozar.
Pigaka, poseer, dominar.
Pihutiukdj adiestrar, ejercitar.
Pijaka, barrenar, taladrar.
Pindaaka ) limpiar, secar lo mojado.
Pitaka, pisar, hollar.
Pombaka, amoldar, moldear.
Ponguaka, desmayarse.
Popaka, derramar, salirse el liquido.
Puduaka, arar, cavar, azadonar.
Pugaka, cubrir, tapar.
Pumaka, salir, arrojar fuera.
Pundaka, madrugar, ir teraprano.
Sagaka, cerner, cribar.
Sa'laka* informar.
Sambaka, parar, tender, despiegar.
Sapilaka, confundir, enredar.
Savinaka, embellecer, hermosear.
74
Sdkilaka, mandar, ordenar.
Segaka, faltar, menguar.
Senjaka y abandonar, olvidar.
Sodaka, repercutir, saltan
Sokaka, arremeter, taladrar.
Soiiaka, arrebatar, arrancar.
Tamaaka, andar, pasear.
Tanaka, Umpiar.
Tanginaka, respetar.
Tataka, guardar, conservar.
Tanginaka, codiciar, ambicionar.
Timbaka, volver, retroceder, retirarse.
Ttmbuanaka, responder.
Tombaka, pasar, cruzar.
Tombaaka, crecer.
Tongaka, enterrar.
Tukaka, lavar.
Tambaka, quemar, abrasarse.
Tnmbtiaka, guiar, dirigir.
Tumdaka, despreciar.
Vahaka, querer, desear.
Vanaka, traer.
Velaka, crear, producir, formar.
\ulaka, llenar, satisfacer.
Vutaka, plegar, doblar.
Yabaka, eoganar, falsificar.
Yamaka, gritar, exclamar.
Yambaka, cocinar.
Yanaka, batirse, guerrear.
Yangaka, freir.
Yanyaka, escalar, balancear.
Yavtianaka, responder.
Yikaka, soportar, sufrir.
Yodaka, encender, abrasar.
Yokaka, oir,entender.
Yomanaka, disputar.
Yongaka, salvar, librar.
Youanaka, informar, etc.
Nota. Al recorrer la lista de losverbos que precede , facilmente se habra
observado comn en algunos de los mismos se notan y atribuyen varios signifi-
cados, en sentido diverse, como por ejemplo : Baeyaka y Bneaka, que tan pronto
se usan por asir, golpear, y agarrar, como por tocar, batir, aguantar, taker y
muchos otros. Esto, con ser efecto de la pobreza de la lengua, notrae consigo
la dificultad que parece. El los saben dar tal acento a la voz, que no deja duda
alguna sobre su signilicado.
EJEMPLO DE LA SEGUNDA C0NJUGAC10N
d sea de los verbos terminados en « ka »,
Amar. — Tdnddkd.
Indicative
PRESENTE.
Primera forma.
Segunda forma, corroborativa.
Mbi tdnddkdndi,
tdnddkdndi.
A tdnddkdndi.
Ho tdnddkdndi.
tdnddkdndini.
Ba tdnddkdndi.
Yo a mo.
Mbi tdnddkdte.
tdnddkdte.
A tdnddkdte.
Ho tdnddkdte.
tdnddkdteni,
Ba tdnddkdte.
Si que aina.
Ejemplos.
tdnddkdndi AngambB ? i Amas tii a Dios ?
Mbi tdnddkdte md. Si que le amo.
PKETER1TO IMPERFECTO.
Primera forma.
Segunda forma , corroborativa.
Mbi ma tdnddndi.
ma tdnddndi,
A ma tdnddndi.
Ho ma tdnddndi.
ma tdnddndini.
Ba ma tdnddndi.
Yo am aba.
Mbi ma tdnddte.
ma tdnddte,
A ma tdnddte.
Ho ma tdnddte.
ma tdnddteni,
Ba ma tdnddte.
Si que amaba
Vdkdna, u tdndd hdngUi.
Mbi ma tdnddte md.
75
Ejemplos.
L u ego, tu no amabas a tu padre.
Le am aba en verdad.
PUETER1T0 PERFECTO.
Primera forma.
umba mbi ma tdnddkd (1). Yoame.
dve o ma tdnddkd (2). »
md a vta tdnddkd. »
hue ho ma Idnddka. »
inyeni o ma tdnddkdni (3). »
bd ba ma tdnddkd. »
Ejemplo.
Vmbi ma tdnddkd md. Eotonces yo la ame.
Segunda forma. Tercera forma.
Mbi ma tdnddkdndi.
ma tdnddkdndi.
A ma tdnddkdndi.
Ho ma tdnddkdndi.
ma tdnddkdndini.
Ba ma tdnddkdndi.
Mbi ma tdnddkdte.
ma tdnddkdte.
A ma tdnddkdte.
Ho ma tdnddkdte.
ma tdnddkdteni.
Ba ma tdnddkdte.
Ejemplos.
(] tdnddkd ba& ?
Mbi ma tdnddkdte yd.
<f.Tu noamaste la luz?
Si que la ame.
PRETERITO INDEFIN1D0.
Primera forma.
Segunda forma , corroborativa.
Yo he amado.
Mbi tdnddkindi.
tdnddkhidi.
A tdnddkindi.
Ho idnddkindi,
tdnddkindini.
Ba tdnddkindi.
A tdnddkindi muana hdngue pdkcte
pdl'Uii?
A tdnddkite md pani te ka md m;U.
Tercera forma, (ensentido de gustar).
lie amado. si.
Mbi tdnddkite.
tdnddkite.
A tdnddkite.
Ho tdnddkite.
tdnddkiteni.
Ba tdnddkite.
Ejemplos.
<rHa amado de veras a sa hermano?
Le ha amado como a si mismo.
Cuarta forma, corroborativa.
Mbi tdndindi.
tdndindi.
A tdndindi.
Ho tdndindi.
tdndindini.
Ba tdndindi.
He gnstado.
Mbi tdndite.
tdndite.
A tdndite.
Ho tdndite.
tdnditeni.
Ba tdndite.
Me ha gustado.
Te ha gustado.
Le ha satisfecho.
Nos ha contentado.
(1) Prominciese : IF mbi ma tdnddkd.
(2) » dv' o ma tdnddkd.
(3) » inyen' o ma tdnddkdni.
76
Ejemplos.
O tdndindini viyembo tekavi ?
Ho tdndile yd.
Que* ino os ha gustado este himno .'
Si, nos ha complacido mucho.
PRETERITO ANTERIOR.
Primera forma.
O umba mbi tdnddkidi (i).
dve. o tdnddkidi,
md. a tdnddkidi.
hu& ho tdnddkidi.
inyeni o trmddkidini.
bd ba tdnddkidi.
Segundaforma.(Cuandohube amado.)
umba mbi bekidi tdnddngo.
dv* o beki-tdnddngo.
md a beki-tdnddngo.
hue ho beki-tdnddngo,
inyen' o beki-tdnddngo.
bd ba beki-tdnddngo.
Ejemplo.
U mbi bekimd tdnddngo, k' umba mba numba pe md.
Apenas le bube amado, cuaado le desprecie.
P LUSCUAMPERFECTO.
Yo habia amado.
Mbi ma diyandi mba tdndd.
ma diyf iia tdndd. »
.4 ma diyf a tdndd. »
Ho ma diyf hua tdndd. >
ma diyf ua tdnddni. »
Ba ma diyf ba tdndd. t
Ejemplo.
Babehepima diyi-ba tdndd mbamba *bu y o md a ma diyaka (nihd.
Todos ellos habian amado mucho a su abuelo, cuaado vivia-
Primera forma.
FUTURO SIMPLE.
Segunda forma , corroborativa.
Mbi ka tdnddndi.
ka tdnddndi.
A ka tdnddndi.
Ho ka tdnddndi.
ka tdnddndini.
Ba ka tdnddndi.
Yo amare.
Mbi ka tdnddte.
ka tdnddte.
A ka tdnddte.
Ho ka tdnddte.
o ka tdnddteni.
Ba ka tdnddte.
Amare, loprom^to.
Ejemplo.
ka tdnddndi bonyamo?
Ho ka tdnddte yd.
lYdi arnar&s la pobreza?
Si senor, la amaremos.
FUTURO ANTERIOR.
Primera forma.
umba mbi ka tdnde.
dve o ka tdnde.
Omdaka tdnde.
hue ho ka tdnde.
inijmi o ka tdnde.
bd ba ka tdnde.
Segunda forma.
Mbi ka diyi mba tdndd.
ka diyi ua tdndd.
A ka diyi a tdndd.
Ho ka diyi hua tdndd.
ka diyandini ua tdndd.
Ba ka diyi ba tdndd.
(1)
Notese que la o, que precede al pronombre, equivalo a cuando. ^M
77
Tercera forma.
Cuando yo habr6 aroado.
umba mbi ka be tdnddngo.
dv' o ka be tdnddngo.
md a ka be tdnddngo* »
Me ho ka be tdndango. •
int/eni o ka beni tdnddngo. i
ba ba ka be tdnddngo. j
Ejemplo.
inyeni o ka beni tdnddngo Anyambi^ tuetui? — Navilolombo
<; Cuando habreis amado a Dios baslacte? — Nunca.
Condicional.
PRESENTS.
Primera forma.
Mbi te mbi tdnddkd.
V o tdnddkd.
A V a tdnddkd.
Ho te ho tdnddkd.
V o tdnddkdni.
Ba te ba tdnddkd.
Segunda forma.
Te mbi te mbi tdnddkd.
T' o V o tdnddkd.
T' a V a tdnddkd.
Te ho te ho tdnddkd.
T' o V o tdnddkdni.
Te ba te ba tdnddkd.
Ejemplo para ambas for mas.
Mbi te mbi tdnddkd bana Ir'kaba pani ka bajaka nguanjanguartja.
Yo amaria a estos ninos si fueran diligentes.
Bana te kaba bajaka nguanjanguanja , te mbi te mbi tdnddkd bu.
Si estos ninos fuesen diligentes, yo Jes amaria mas.
pheterito.
Mba rnbandi o tdndd.
Wa mband' o tdndd.
A mband' o tdndd.
Hfa mband* o tdndd.
Wa mband' o tdnddni.
Ba mband* o tdndd.
Iniperativo.
Tdnddkd.
Tdnddkdni.
Ama tu.
Amad vosotros.
Ejemplos.
Tdnddkd bana tf dm.
Tdnddkdni ba jiangii banyu.
Ama a tus hijos.
Amad a vuestros superiores.
Primera torma.
Subjmitivo.
PRESENTS.
Segunda forma. (Expresa deseo.)
Mbi tdnddke.
tdnddkd.
A tdnddke.
Ho tdnddke.
tdnddkdni.
Ba tdnddke.
Yo aoie.
Mbi ka tdnddkd.
ka tdnddkd.
A ka tdnddkd.
Ho ka tdnddkd.
ka tdnddkd,
Ba ka tdnddkd.
78
PRETERITO IMPERFECTO.
Primera forma. Segunda forma. (Ojala yo amase.)
Te mba tdnddndi.
Te tin tdnddndi.
T' a tdnddndL
Te h r '.u tdnddndi.
Te ua tdnddndini.
Te ha tdnddndL
Primera forma.
Te mbi tdnddkindL
7" o tdnddkindi.
T* a tdnddkindi.
Te ho tdnddkindi.
7" o tdnddkindini.
Te ba tdnddkindi.
Primera forma.
Te mba tdnddte.
Te ua tdnddte.
T y a tdnddte.
Te hUa tdnddte.
Te ua tdnddte nL
Te ba tdnddte.
PRETERITO PERFECTO.
Segunda forma. (Es preciso que....)
Te mbi tdnddkite.
T* o tdnddkite.
T y a tdnddkite,
Te ho tdnddkite.
T' o tdnddkiteni.
Te ba tdnddkite.
PLUSCUAMPERFECTO.
Segunda forma. (Ojala que....)
Te mba tdnddndi.
Te a a tdnddndi.
Te a tdnddndi.
Te kua tdnddndi
Te ua tdnddndini,
Te ba tdnddndi.
Te mba tdnddte.
Te t'ta tdnddte*
T' a tdnddte.
Te htla tdnddte^
Te Ua tdnddteni,
Te ba tdnddte*
Nota. Facilmente se puede notar como estas formas solo se diferencian 8ii
que mudan la lerminacion ndi en te.
Modo potencial.
Primera forma. (Poder permisiro.) Segunda forma. (Poder voluntario.)
Mbi to tdndd.
to tdndd.
A to tdndd.
Ilo to tdndd.
to tdnddni.
Ha to tdndd.
Yo puedo amar.
Mbi te mbi tdnddkd.
V o tdnddkd.
A V a tdnddkd.
Ho te ho tdnddkd.
V o tdnddkdni.
Ba te ba tdnddkd.
PRETERITO PERFECTO.
Singular. Te mbi tdnddkindi,
)) V o tdnddkindi '.
» V a tdnddkindL
Plural. Te ho tdnddkindi,
» V o tdnddkindini.
» Te ba tdnddkindi.
liifinitivo.
tdndd..
Ka tdndd
PRESENTS.
Amar.
PRETERITO.
E'S^l^eramado.
Gerundio Amando ==■ A tdnddkd.
Idem En amando = iV 1 i tdndd.
Participio pasivo. Amado = Tdnde idnde.
Gerundio pasivo. . Habiendo amado = Tdnddngo pa.
79
VOZ NEGATIVA UNIDA A EJERCICiOS FffrtCTltfOS
Indicative
PRESENTS.
Mba tdnddkd ibana babe.^
Wa tdnddkd mculu, dngt na o ka
diyandi ukugv.
A tdnddkd dd, mkd na, o ka diyandi
e die na mbya.
Haa tdnddkd ihdmi , dngc na ho hake
bobe boite.
Wa tdnddkdni Hew, dngc: na> o ka di-
fiandini tony ami.
Ba tdnddkd buamu, rdkd na, ba tan-
ddkdndi bobe.
PRETERITO IMPERF.ECTO.
Yn no amo a los ninos malos.
Tii no amas la escuela; por tanto seras
desgraciad:).
El no ;ima el silencio, por lo que sera
un infeliz.
No amamos la modestia , por esto co-
metemos tantos pecados.
No amais h correction, y asi es que
sereis miserables.
Ellos noaprecian (1 ) la \irtud, por
esloaman el vicio.
PRETERITO PERFECTO.
Mbu tdndd.
>U tdndd*
Au tdndd,
H' u tdndd,
'U tdnddni.
/}' w tdndd.
Yo no amaba.
Mbu tdnddkd,
'U tdnddkd,
A u tdnddkd,
IV u tdnddkd.
'U tdnddkdni,
B' u tdnddkd.
Yo no anie\
PRETERITO INDEFINIDO.
umba mbi ha tdnddkidi. hiie ho ha tdnddkidi.
dve o ha tdnddkidi, inymi o ha tdnddkidinL
md a ha tdnddkidi. bd ba ha tdnddkidi,
PRETERITO PUJSCUAMPERFECTQ.
Mbu diya mba tdndd,
'U diya ua tdndd.
Au diya a tdndd.
'U diyani Ua tdnddni.
Bu diya ba tdndd.
FUTURO ANTERIOR.
FUTURO.
Yo
no a mare.
J)
S
~Primera forma.
Mba tdnde.
Wa tdnde,
A tdnde.
Hua tdnde,
Wa idndeni.
Ba tdnde.
Mba diyH mba tdndd,
Wa diya ua tdndd.
A dixj?. a tdndd,
H'Midhfe h~ia tdndd.
Wa diya r ia tdnddni.
Ba diya ba tdndd.
Segunda
. forma.
umba mbi ka diyt mbi tdndd.
dtf o ka diya o tdndd.
md a ka diya a tdndd.
line /m ka diya ho tdndd.
inymi o ka diya o tdnddni.
bd bi ka diya ba tdndd.
No habre amado.
(1) Por la razdn anteriormonto aducida, so atribuyeu diferentes eignifi-
eados k un mismo v3rbo. Asi tdnddkd ya se toma por amar, ya por estar con-
tento , gustar, querer, apreciar y otros anaJogos.
80
Condicional.
PRESENTE.
Primera forma.
Segunda forma.
Te mba tdnde.
Te ua tdnde.
V a tdnde.
Te hua tdnde.
Te ua tdndeni.
Te ba tdnde.
No amaria.
Te mba ydV o tdndd. No le amaria jamas.
Te ua ydr o tdndd,
V a yaU o tdndd.
Te hua ydV o tdndd.
Te Ua ydV o tdnddni.
Te ba tjdV o tdndd.
Mbu mba o tdndd.
*U mba o tdndd.
A u mba o tdndd.
PRETERITO.
Iniperativo.
IV u mba o tdndd.
*U mba o tdnddni.
B' u mba o tdndd.
No ames el mundo = tdnddke he.
No ameis el mal = tdnddkeni bobe.
Siibjnntivo.
PRESENTE.
PRETERITO IMPERFECTO.
Que n o I A
ame. \ Ho
] Ba
Mbi tdnddke.
tdnddke.
tdnddke.
tdnddke.
tdnddke.
tdnddke.
Que no
amase(l).
Te mbu tdndd.
Teu
T au
Te If u
T u
Te bu
tandd.
tdndd.
tdndd .
tdnddni.
tdndd.
PRETERITO PERFECTO.
Te mbu tdnddkd.
Te u tdnddkd.
V au tdnddkd.
Te h'u tdnddkd.
T' u tdnddkdni.
Te bu tdnddkd.
Po t encial .
PRESENTE (2).
Primera forma.
Seffunda forma.
No
Mba ta o tdndd.
Wa f o tdndd.
puedo ) A V o tdndd.
nar. \ H~a £ o tdndd.
I Wa V o tdnddni.
* Ba V o tdndd.
No puedo
apreciar-
le , que-
rerle.
Mba ijdU' o tdndd.
Wa ydr o tdndd.
A ydi* o tdndd.
Hua ydV o tdndd.
Wa ydr o tdnddni.
Ba ydV o tdndd.
Nota. Aunque consignamos en estos Apuntes las diversas formas quetie-
neo algunostiempos, no es fact I explicar brevemente en que casos debera
echarse mauo de la una y en cuaies de las otras. Sucede en esto una cosa pa-
recida a lo que observamos en-el preierilo imperfecto de subjuutivo del casie-
(1) El preterito pluscuamperfecto del subjuntivo en esta forma, cs total-
mente i^ual al imperfecto.
(2) El preterito de eate modo es igual en todo al preterito perfecto de sub-
juutivo.
81
llano, en el cual se expresan tres dislintas for mas, v. gr. : amara, amaria y
«?n«s£, y, sin embargo , el uso no las ha admitido indistintamente en todos lo's
casos. Depende en gran parte de otro verbo expreso 6 tacito que lleva la frase,
lo que le da a menudo diferente valor y sentido muy diverso. El mejor maes-
tro es, pues, la viva voz y la prdctica, que es indispensable al que desea apren-
der bieo una lengua cualquiera. Notese, sin embargo, que la terminacion en
ndi va algunas veces seguida de su adjunta en te. Esta es como confirmativa del
senlido expresado por aquella : ndi duda ; te asegura.
VOZ PASIVA.— FORMA AFIRMATIVA.
7V7nd'7f.~Ser amado.
Indicativo.
PRESENTE.
Primera forma. Segunda forma.
Mbi tdnddkumdi.
tdnddkftvndi.
A tdttddkumdi.
Ho tdnddkutndu
tdnddkfivndini.
Ba idnddkwndi.
tdnddkUndi o sikulu?
Mbi tdnddkuete n'npangii muam?.
Mbi ndi tdndtiengo.
ndi tdnduingo.
' A ndi tdndftmgo.
Ho ndi tdndumgo.
ndini tdndftcngo.
Ba ndi tdnd&engo.
Ejemplo.
<?.Eres apreciado en la escuela?
Soy amado de mi maestro , si senor.
PRETERITO IMPERFECTA
Era amado.
Primera forma.
Mbi ma tdndtlmdi.
ma tdndnendi.
A ma idndu'tndi.
Ho ma tdnduendi.
ma tdndftendini.
Ba ma tdndumdi.
Segunda forma,
Mbi madtyandi tdndtiengo.
madtyandi tdndHengo.
A madtyandi tdndHtngo.
Ho madiyandi tdndumgo.
madiyandini tdndumgo-
Ba madiyandi tdndUengo.
PRETERITO PERFECTO.
Fui , fuiste , fue amado.
Primera forma. Segunda forma.
Mbi ma kinddkuendi.
ma tdnddkuendi.
A ma tdnddkuendi.
Ho ma tdnddkuendi.
ma tdnddkuendinu
Ba ma tdnddkuendi.
umbo, mbi ma tdnddkue.
dve u ma tdnddkUe.
nid a mv tdnddkut.
hki' ho ma tdnddkut.
O iny t -ni o ma tdnddkutni.
bd ba mi tdnddka*?.
PRETERITO 1NDEFINJ0O.
Primera \
forma.
Mbi id
Segunda forma.
Mbi tdnddkuduendi.
nddkndtlfte.
tdnddkudumdi.
j>
A tdnddkuduindi .
A
»
Ho tdnddkud&endi.
Ho
»
tdnddkudumdini.
» hi
Ba tdnddkudumdi.
Ba
j»
PRfLTEBtTQ AXTER10K.
umba mbi tdnddkuduc.
dx> o tanddkudue.
md a tdnddkudiie.
Oh a ho t' nookndae.
insert o tdndakudtie.
ba ba tdnddkudac.
FUTURO SIMPLE.
Mbika tdndumdi.
ka tdndumdi.
A ka tdndiiendi.
Ho ka tdndiiendi.
ka tdnduindini.
Ba ka tdnduendu
PRESENTE.
Te mbi ndi mbi tdnddkue.
T o nd' o tdnddkue.
T a nd' a tdnddkue.
Te ho ndi ho tdnddkue.
T o nd' o tdnddkUeni.
Te ba ndi ba tdnddkue.
PLUSOUAMPERFKCTO.
Mbi madiyandi mba tdndiie.
madiyandi Ua tdndue.
A madiyandi a tdndue.
Ho madiyandi ho tdndu?.
madiyandi ua tdndmni.
Ba madiyandi ba tdndiie.
FCTURO ANTERIOR.
Mbi ka diyandi mba tdndue.
ka diyandi a a tdndie.
A ka diyandi a tdndue.
Ho ka diyandi Ma tdndue,
ka diyandi Ua tdndUeni.
Ba ka diyandi ba tdndue.
Condi cional*
PRETERITO.
Mba mband 1 o tdndue.
\\a mband' o tdndue.
A mband" o tdndue.
Hua mband* o tdndue.
Wa mband' o tdndUeni.
Ba mband' o tdndue.
Imperative*.
Tdnddkue y se amado. — TdnddkUeni , sed amados.
Subjuntivo.
PRESENTS.
Primera forma.
Segunda forma.
Mbi tdnddkue.
tdnddkue.
A tdnddkue.
Ho tdnddkue,
tdnddkUeni.
Ba tdnddkue.
PRETERITO IMPERFECTO.
Te mbi ma tdndUendi.
V o ma tdndumdi.
T a ma tdndumdi.
Te ho ma tdndiiendi.
T o ma tdnduindini.
Te ba ma tdndiiendi.
Mbi ka tdnddkue.
ka tdnddkue.
A ka tdnddkue.
Ho ka tdnddkue .
ka tdnddkUeni.
Ba ka tdnddkue.
PERFECTO.
Te mbi tdnddkudiendi.
T o tdnddkudUendi.
T a tdnddkuduendi.
Te ho tdnddkudUendi.
T o tdnddkuduendini.
Te ba tdnddkuduindi.
rLUSGUAMPERFECTO.
Mbi madiyandi mba tdndiie.
madiyandi ua tdndue.
A madiyandi a tdndue.
Ho madiyandi hua tdndue.
madiyandi ua tdndUeni.
Ba madiyandi ba tdndue.
Potenclal.
I'RESBNTE.
Primers forma.
Segunda forma.
Mbi le o tdndue*
Ot'o tdndue,
A V o tdndut.
Ho V o tdndue.
t f o tdndzeni.
Ba V o tdndfi. ?.
Mbi te mbi tdnddkUe.
V o tdnddkut'.
A V a tdnddktU.
Ho teho tdnddkat.
V o tdndakMni.
Ba te ba tdnddkiV (1).
Infinitivo.
Ser amado.
Para ser amado.
Haber sido amado.
Siendo amado.
Habiendo sido amado.
tdndue.
Ka tdnduv.
Pa rC itd-ndftt.
Tdnd'lengo.
Tdndut tdndui pa.
VOZ PASIVA.-FORMA NEGATIVA.
Indicativo.
PRESENTE.
No soy amado, etc.
Mba tdnddktie.
Wa tdnddkue.
A tdnddkue.
Htla tdnddkut.
Wa tdnddkumi.
Ba tdnddktia.
PBRFECTO (2).
Mbit tdnddkut. No fui amado, etc.
U tdnddkut. »
Au tdnddkut, b
H* u tdnddktU, »
U tdnddkumi. »
B' u tdnddkut. »
Mbu tdndut.
*U tdndiit.
Au tdndtie.
W u tdndUt.
' U tdndueni.
B y u tdndiit.
IMPKRFECTO.
No era amado ,
etc.
PERFECTO ANTERIOR.
umba mbi ha tdnddkudut,
dve o ha tdnddkudue,
md a ha tdnddkudue.
hue ho ha tdnddkudue.
inymi o ha tdnddkudftmi.
bd ba ha tdnddkudue.
PLUSG UA MPER FECTO .
Mbu diya mba tdndut,
U diya ua tdndfte,
Au diya a tdndiit.
H* u diya hUa tdndue.
U diya Ua tdndueni,
FT u diya ba tdndut.
Yo no habia sido amado.
FUTURO.
Mba tdndiit.
Wa tdndfi.
A tdndiit.
Hila tdndut,
Wa tdndue.
Ba tdndue.
No sere amado, etc.
FUTURO ANTERIOR.
Mba diyemba tdndiit.
Wa diye Ua tdndue.
A diye a tdndue.
Haa diye hiia tdndue.
Wa diyeni ua tdndutni,
Ba diye ba tdndiit.
(1) El preterito potencial es igual al preterito perfecto de subjuntivo.
(2) El preterito compueato es igual al preterito simple en esta toz.
84
Conditional.
PHESENTE.
No haym side
amado, etc.
Te mbn tdndtie.
T u tdndat.
T au tdndue.
Te ICn tandu?.
T u tandulni.
Te />' u tdndtic.
No Ziubiera
sido amado
PRETERITO.
Te mbu mba o tthnhi?.
T u mba o tundut:.
T au mba o fdndui..
Te h? v mha o tdndfir*
mba o tdndsienL
mba o Umdiie.
\v n ml
\ Te I) u ;
Snbjuntivo (1).
PRETERITO IMPERFECTA.
Tembu diyamba tdndaa.
T u diya ua tdnda?..
V au diya a tdndtie.
Te h f u diya bun tdnd&i.
V u diya ua lundueni.
Te b' u diya ba tdnd>U.
PRETEHITO PERFECTO.
Te mbu tdnddkut.
T a tdnddktie.
V au tdndukai.
Te h y u tdnddkiir'.
T u tdndakiieni.
Te bu tdnddkne.
Imperative
O t-dnddkiH,
tdnddkueni.
No seas amado.
No seais amados.
Potential,
PRESENTE.
MM bo take na tdndUe.
bo take na tdndut.
A bo take na tdndflt.
Ho bo take na tdndfti,
bo take na td-ndaini.
Ba bo take na tdndAt.
PRETERITO.
Mba ydV o tdndtie.
Ha ydr o tdndut^
A ydr o tdnda?.
Hua ydr o tdndiiti.
U a ydleni o tdndtVni.
Ba ydr o tihidut.
Infinitivo.
Kl no puede ser amado.
Ha muerto por no haber
sido amado.
No sieudo amado.
No habiendo sido amado.
A ydV o tdnd'le.
A uendi Una na a diye
tdndUengo.
diye tdnda myo.
diye tdnd&d tdndtie.
Ejercicio practico.
Dios es amor.
Yo amo a los que me aman.
Pon tu corazon en las cosas de arriba,
no en las de la tierra.
Debemos amar a Dios sobre todas las
cosas.
Anyambvi audi Hand?.
Mbi tdnddki batdndak'e mba,
Tdnddkd belombo bejad? o ba, ndi hauga
bea he.
Ho tdnddke Anyambt ua na belombo
beehtpi.
{1) Ji«i presente ae suojunuvo ae esia rorraa no se na puesio aqui por ser
lo mismo que el presente de subjuntivo sin negacidn; la linica diferencia esta
en el cambio de tono con que se expresa , lo que es muy comun en la forma
interrogativa, y no es raro en la negativa. Tambien se omi te el preterito plua-
cuamperfecto por ser igual que el preterito imperfecto.
$«$
So
Lint a de algunos verbos de la aegunda conjugacidn.
Udbdkd.
tfdhdkd.
BiUdkd.
Mdtlikd- A
Ldngdkd,
Kdtdh'd.
Laldkd ;
Kdbdka. ^
Kdbdldkd^
Nydpdldku.
Taldkd.
Kdpdkd.
Permitir, retorcer.
Mojar.
Vestirse.
Beber.
Tocar ia trompeta.
Examinar.
Calentarse.
Tropezar.
Provocar.
Raspar, recortar.
Keunir.
Llamar con signos.
Son irregulares los siguientes :
Ydtdkd.
Pdhdka.
Vdkd.
Tdkdkd.
Viydkd.
Ydbdka.
Ydmbdkd.
Sonar.
Extraer.
Decir, referir.
Hervir.
Barrer.
Alraer, halagar.
Arrojarse.
Kdpdndkd.
Hdbdkd.
Hdhdkd.
Kdnjdkd.
Kdmbdkd.
Hdkdkd.
Hdngdkd.
Kdddkd.
Nydngdkd.
Nyatdkd.
Tdmdkd.
Ydkd.
Pdndkd.
Sdhdkd.
Vdkdmdkd.
Ydddkd,
Ydidkd.
ydkd.
To«ar.
Mezclar.
Xegar.
Almacenar.
Gaer, {altar.
Ma I decir.
Reparar, arreglar.
Dar a la cabeza.
Desaparecer.
Acampar.
Preferir, etc., etc.
Reir.
Escoger.
Profetizar, adivinar.
Debilitar.
Endurecer.
Descansar.
Llover.
EJEMPLO DE LA TERCERA CONJUGACION
6 sea de los verbos acabados en <ke>.
Yenekt — - Ver ( radical y'm.)
Imperative*.
Yetttka = Ve tii. — Yinekeni — Ved vosotros.
Modo indicativo.
Primera forma.
Mbiyentkandi.
yenrkmdi.
A yenekindi.
Ho ymekmdL
yemkendini.
Ha f/enf'krndi.
PRESENTE.
Segunda forma, eonfirmativa.
Yo veo. Mbi ytnekete. Yo veo muy bien.
Tii ves. yenekete. *
El ve. A ymtkite. »
Nosotros vemos. HoytnekUe, »
Vosotros veis. ytnekUenL »
EUos ven. Ha yemkHc (i). »
Ejemplo.
na bue bohdlc , bakamakd.
Akeba , mbi ymekete.
Tii tienes poca luz , acercale.
Gracias, ya veo muy bien.
(1) A fin de simplificar trabajo y evitar repeticiones , teugase presente
qne, mudando en te la silaba ndi de los verbos, se anade mayor ftterza 6
eerteza al significado de los mismos.
86
PRBTEMTO IMPERFKCTO.
Mbi ma yenindi.
ma yenendi.
A ma yenendi.
Ho ma ycnendi.
ma yenendini.
Ha ma yenendi.
Yo veia.
Tii veias.
EI veia.
Nosotros veiamos.
Vosotros veiais.
Ellos veian.
Segunda forma del perfeeto (1)
umba mbi yenekidi.
dve o yenekidi.
md a yenekidi.
hue ho yenekidi,
inveni o yenekidini.
ba ba yenekidi.
PRETERITO PERFKCTO.
Primera f orma.
Mbi ma yenekendi. Yo vi.
ma yenekendi. »
A ma yenekendi. »
Ho ma yenekendi. »
ma yenekendini. »
Ba ma yenekendi. *
Ter eera forma del preterito.
umba mbi ma yeneke.
due o ma yeneke.
md a ma yeneke.
Me ho ma yeneke.
inpeni o ma yenekeni.
ba ba ma yeneke.
Mbi yenekindi.
y&nekindi.
A yenekindi.
Ho yenekindi.
yenekindini.
Ba yenekindi.
PRETERITO INDEFINIDO.
Yo he visto.
Primera forma. Segunda forma (2).
Mbi yenindi.
yenindi.
A yenindi.
Ho yrnindi.
y'enindini.
Ba yenindi.
Tereera forma.
umba mbi ylnidi.
rive o yenidi.
O md a yenidi,
k'iit ho yenidi.
O inymi o yenidi.
o bd ba yenidi.
PRETERITO ANTERIOR.
Primera forma.
umba mbi beki yenengo.
dve o beki yenengo.
md a beki yenengo.
hue ho bBki yenengo.
inyeni o b?ki yenengo.
ba ba beki ye~nengo.
Segunda forma.
Mba yene.
Wa yene*
A yene.
Hue yene.
Wa yeneni.
Ba yene.
PUJSCUAMPERFECTO.
Primera forma.
Mbi madiysn&imba yene.
madiyi ua yene.
A madiyi a yene.
Ho madiyi hila yene.
madiyi na yeneni.
Ba madiyi ba yene.
Segunda forma.
Mbi jaka mbi yeneke.
jaka o yeneke.
A jaka a yeneke.
Ho jaka ho yeneke.
jaka o yenekeni.
Bajaka ba yeneke.
(1 ) El significado de esta forma es haber visto una vez , 6 como por cattua-
lidad » al rer6s de la siguiente, que es haber visto con fijeza.
(2) Si^nifica haber transcurrido un solo momento desde que se rid , asi
como la siguiente indica causalidad , como si dijera : Porque to he visto
lo creo.
S7
Faturo.
Primera forma.
Segunda forma.
Mbi ka yenendi.
Mbi ka yenekendi.
ka yenendi.
ka yenekendi.
A ka yenendi.
A ka yenekendi.
Ho ka yenendi.
Ho ka yenektndi.
ka yenendini.
ka yenekendini.
Ba ka yenendi.
Ba ka yenekendi.
Fat nro anterior*
4bi ka diymdi mba yene.
Ho ka diyi huayene.
ka diyi Uayene.
ka diyi Ua yeneni.
A ka diyi ay end.
Ba ka diyiba ylne.
Condicional.
PRESENTE.
Primera forma.
Segunda forma.
Te mbi ndi mbi yeneke (i).
Te mbi ka yenendi.
V o nd' o yeneke.
V o ka yenendi.
T a nd' a yeneke.
T a ka'yenendi.
Te ho ndi ho ymeM.
Te ho ka yenendi.
T o nd? o yenekmi.
V o ka yenendini.
Te ba ndi ba yeneke.
Te ba ka yenendi.
PRETERITO.
Primera forma.
Segunda forma.
Mba mband'i o yene.
Te mba yenendi.
\Xa mband* o yene.
Te ua yenendi.
A mband' o yene.
T a yenendi.
Ho mband' o yene.
Te htia yenendi.
Wa niband' o yeneni.
Te ua yenendini.
Ha mband* oyene.
Te ba yenendi.
Snbjuntivo.
PRESENTE.
Primera forma.
Segunda forma.
Mba yene.
Mbi yeneke.
*Va yene.
yeneke.
A yene.
A yeneke.
fiua ?/mr.
Ho yeneke.
TVa yene.
yenekeni.
Ba yene*
Ba yeneke.
PRETERITO IMPERFECTO. PRETERITO PERFECTO.
Te mbi ma yenendi.
Te mbi yenindi, 6 bien, yenek
T o ma yenendi.
Te o y enindi » »
T a ma 'yenendi.
V a y enindi * >
Te ho ma yenendi.
Te ho yenindi » »
T o ma yenendini.
V o yenindini » »
Te ba ma yenendi.
Te ba yenindi » »
(1) Aunque en este y en otros tiempos aemej antes la particula ndi no est©
en fin de dicci6n, puede, sin embargo, mudarse en te para dar mayor fuerza la
significado del verbo.
88
PLUSCUAMPKRFECTO.
Te mbi madiysmdi mba yew.
T o madiyi iia yene.
T a madiyi a yene.
Te ho madiyi h%a yene.
V o madiyi iia yeneni.
Te ba madiyi ba yene.
Potencial.
PRESENTS.
Mbi ta o yene, se me permite ver.
V o yene *
A V o yene »
Ho V o yene »
V o yeneni »
Ba V o yene »
PRETERITO.
Mbi te mbi yeneke.
te o yeneke.
A tea yeneke.
Ho te ho yeneke.
te o yenekeni.
Ba te ba yeneke.
Yo puedo ver (i).
Tnfinitivo*
Ver.
Para ver.
Viendo.
yene.
Ka yene.
Yene yene.
Haber visto.
Haber de ver.
Habiendo visto.
Pa n* iyene.
Yenengo pa.
Yeuengo.
VOZ ACTIVA.— FORMA NEGATIVA.
yene.=No ver.
Imperative
yeneke, 6 bien, ka yene, = No veas tii.
yenekeni, o bien, ka yeneni. = No veais vosotros.
Indicative
PRESENTK.
1 Mba ymeke.
A Wa yeneke,
\) A yeneke.
I \ Hta yeneke.
Wayenektni.
Ba yeneke*
PRETERITO DEFIMDO.
IMPERFECTO.
Mbu yene. i umba mbi ha yenekidi.
U yens. tJ I dv' o ha yenekidi.
Au yene. ^ ! md a Iia yenekidi.
IV u yene. z\0 hue ho ha ymekidi.
U yeneni. ^ I inyen" o ha ymekidini.
B } u yene. > bd ba ha yenekidi.
PRETERITO DEFiNIDO E INDEFItflDO (iGUAL).
Primera forma,
comun.
s I Mbu yeneke.
*S I U yeneke.
-S J Au yeneke,
* j R' u yeneke,
2* ( 13 yenekeni.
g ' B' m yen r ke.
Segunda forma del
indefinido.
i Mbu yene.
A Uyene. j
■p j Au yene. \
%\ir u yene. 1
£ I V yeneni. }
f? n yene.
PRETERITO ANTERIOR.
umba mbi bekidi mbi yme
dv§ o beki o yene.
mda beki a yene.
Me ho beki ho yene.
inyeni o beki o yene.
bd babeki bayene.
( 1 ) Indica poder fisico.
89
PLUSCUAMPKHFKCTO,
Mbu diya mba yene.
1 U diya fta yme.
) Au diya a. yme.
l&udiya h>la yme.
[IF diya my en mi.
/>" a diya ha yme.
FUTCRO.
I Mba yen?
i Wa yme
yene.
i ] Hfia yme.
'' j Wa yen en?.
\ Ba yme.
Condieional.
FOTURO ANTERIOH.
Mba diye mba yme.
Wa diye ua yme,
A diye a yme.
Hua diye hda yme.
Wa diye Ua y men*.
Ba diye ba yene.
PRfiSENTE.
Primera forma. Segunda forma.
PRETERITO.
Primera forma. Seguuda forma.
Te mba yme*
Te ua yme,
' T a yene.
i Te h a yme.
Te ua yene.
Te ba yme.
PRESENTS.
' Mbi yeneke.
I yen eke.
I A yeneke.
I Ho yeneke.
' ymekmi.
Ha yeneke.
Hue no liutiesovisto.
•11:'.
Tembaydleoy
Te ua ydV o yene.
T a ydl' o yene.
Te Maya? o yme.
Te Ua ydl' o yme.
Te bayal' o yme.
Mbu mba o yme.
U mba o yme.
Au mba o yme.
//' u mba o yenc.
U mba o yme.
JV u mba a yme.
Te mbu yme.
T u yene.
V au yene.
Te h? u yene.
T u yeneni.
Te b' u yene.
Snbjuntivo.
IMPERFECTO.
/ Te mbu yme.
1 V u yene.
) T au yene.
Te h' u yme.
T u yeneni.
'» Te if u yme*
PLUSCl AMPERKECTO.
PRETEBITO PERFECTO.
Te mbu yeneke,
T u yeneke,
V au yeneke.
Te h 9 u ymeke.
T u ymekmi.
Te b' it yeneke.
Te mbu diya mba yen e.
T u diya ua yene.
T au diya a yene.
Poteneial.
PRESENTE.
Te ti u diya h~'(i yene.
T u diyani ua yen mi.
Te b' u diya ba yene.
Mba te o yene.
Wa V o yme.
A V o yene.
Hua V o yene.
Wa V n yeneni.
Ba t' o yene.
PRETERITO (1).
Mba ydle o yene.
Wa ydl' o yme.
1 A ydl' o yene.
H'Ja ydV oyme.
Wa ydl' o yeneni.
Ba ydr oyene.
Infinitivo eon ejemplos.
Prefiero no ver un com bate. Endi b&amu na, o yene eduka.
Ver 6 no ver a Portugal, para mi es Oyme Pntu na o yene, te nyanga
todo igual. pdkd.
Nota. Porlo que queda arriba anotado en la conjugacion do la forma ne-
gativa del verbo yeneke, se ve la semejanza de algunos tiempos, de que ya se
hablo en otro lugar. Aqui se notan formas identicas entre los preteritos defini-
do e indefinido, el imperfecto y el perfecto de indicative Identicas son la se-
gunda del preterito condieional , el imperfecto de subjuntivo y la ultima del po-
tencial.
Esto, no obstante, la diferente emisiou de la voz, el tono y e'nfasis variado
con que las pronuncian, no deja duda alguna acerca deltiempodequese trata.
Esto mismo sucede en la forma interrogativa.
(1) La tereera parte del modo potential es la misma forma del preterito im-
perfecto de subjuntivo.
00
VOZ PASIVA.-FORMA AFIRMATIVA.
yrnrifi = Ser visto.
I nd i c a t i v o .
PRESENTS.
Mbi yhitkuendi.
ykiik fundi.
A ymekuendi.
Yo soy visto.
Tu eres visto.
El es visto.
Ho yentkiUndi. Nosotros somos vistos.
yenekuimdini. Vosotros sois vistos.
Ba yhiekamdi. Ellos son vistos.
Ejemplos.
I Somos vistos por aquellos ladrones? Ho yenBkatndi na mnibi tekame?
Si , sois vistos. E , o ymekiwteni.
/.Es verdad que soy visto de aquellos Mbi yintkaUe na bato U kaba?
hombres?
Escondete mejor , porque asi eres Kniamakiya buamu fta, ni kabojana
visto (te ven). o yhukfiHe.
PRETERITO 1MPERFECT0.
Mbi ma yinftrndi.
ma yinumdu
A ma yenuendi.
Ho ma yitnuindi.
o ma yen&endtni.
Ha ma yen-Hindi.
PRETERITO PERFKGTO.
Mbi ma yfnak'lmdi.
ma ytnekumdi.
A ma yimkuindi.
Ho ma ym'ekucndi.
ma yenikfrindini.
Ha ma yinik Hindi.
PRETERITO INDEFIMDO.
Primera forma.
Mbi yentkudUPndi ,
ymekuduendi,
A y iuivkud&indi ,
Ho y&nekudftendij
yenekudaendini,
Ba yenekudtimdi ,
6 yenuduendi.
o »
6 »
6 »
6 » ni.
6 »
Segunda forma.
mba mbi ma yinik&tu
dv§ o ma yenekfte.
A md a ma yinekue.
Ho hue ho ma yinikili.
inytni o ma yenikUmi.
bd ba may mettle.
PRETERITO ANTERIOR.
umba mbi bekidi ymuilengo.
dve o bekidi yinufiengo.
md a bekidi ymuamgo.
hue ho bekidi yenuUengo.
inyeni o bekidini ymuilengo.
bd ba bekidi yenuUengo.
Ej em pi 08.
/Fue" el visto an la pesca antes de
ayer?
Si, fue visto.
Cuando yo hube sido visto, me sali
corriendo.
uhombo bile
A ma yenBk Hindi
nubua?
A ma ymekuete.
'U mbi bekidi ymuuengo , umba mba
pumamembila.
PRETERITO PLUSCUAMPBRPKCTO.
Mbi madiyandi mba yenn?
madiyandi fia yin&i.
\ madiyandi a yfintic.
Ho madiyandi hua ymiie.
madiyandi ua yenumi.
Ba madiyandi bayCnae.
»i
Ejemplo.
Habiamos sido vistos antes que 61 lie- Na md na taka
gara. hua ycnue..
pa, ho madiyandi
FDTURO SIMPLE.
Priraera forma (1).
Mbi ka ymuUendi.
ka yenuuendi.
A ka ymuUendi,
Ho ka ymuUendi.
ka yenuuendini.
Ba ka yenuuendi.
Ejemplo.
Cuando saiga a pa- umba mbi kavalB
seo , yo sere vis- o mejopo , mbi
to de todos. ka yenUendi na
moto Uehepi.
Segunda forma.
Mbi ka yenekUBndi.
ka ymtkuendi.
A ka yenekUendi.
Ho ka yenekumdi.
ka yenekuendim.
Ba ka yenikuendi.
Ejemplo.
Yo sere visto, Mbikayenekuindt
mientras estare ukili muame u
en la escuela. ka diyake o si-
kulu.
FUTURO ANTERIOR.
Mbi ka diyandi mba yentie
ka diyandi ua yeniie.
A ka diyandi a yenuc.
Ho ka diyandi hua yeniii\
ka diyandi ua ymUeni,
Ba ka diyandi ba y Untie.
Ejemplo.
Yo habre sido visto antes de empezar
la Misa.
Misa na taka o kala y mbi ka diyandi
mba yen-it.
Condicional.
PRESENTE.
Te mbi ndi mbi penek'li:
T o nd y o ymskUe.
T a nd y a yenekue.
Te ho ndi ho yenekUe.
T' o nd' o yenekUeni.
Te ba ndi ba ylnekftK
PRETERITO.
Mba mbandl o yen&i.
Wa mband' o yen'ie.
A mband* oyentie.
Ha mband' o yenUe.
Wa mband' o yenumi.
Ba mband* o ycn&B.
Ejemplos.
A no haber venido la noche, los de-
sertores hubieran sido vistos (des-
cubiertos).
Nosotros hubieramos sido vistos por
nuestros padres; mas el profesor
se ha opuesto.
Imperativo.
BakHei bambantf o ymue y nandi buha
bo diyaki bua' vinda.
Hua mband' o yenue na bahangue, ka
upangii a kakide.
YenekUe,
Ycnekueni,
:Dejate ver.
= Dejaos ver.
(1) Esta primera forma indica una acci6n momentanea 6 transitoria, al
paso que con la segunda se significa una accidn mas permanente. Los ejemplos
to aclaran bien.
92
Ejemplo.
No os escondais ; dejaos ver. = ktitamakiyi-ai ; yrnrkttni.
Siibjmitivo.
PRESEXTE.
Primera forma. Segunda forma (1).
Mha ijcnfie.
Wa iftnUe.
.1 yenftB.
Iiua ycnXe.
Wa yentieni.
Ha yenUB.
Va que se halla enferrno, que sea vis-
to por el medico.
Es menester que seais vislos, por mas
que os escondais.
PRETERITO IMPERFECTA.
Te mbi ma yBnUBndi.
T o ma yBnilendi.
T a ma yinumdL
Te ho mayinftfttdi.
V o ma yi-ntlmdiat.
Te ba ma yen^mdi.
Mbi ha yenekle.
ka ym&kfte.
A ka ymckfle.
Ho ka ymekde.
ka ymekueni.
Ba ka yeiuka?.
Ejemplos.
Tombe ka md a btkc, a ytntkat na
uganga.
Yimk'iini, tombe k y inyeni o kutama-
kiyeni.
PRETERITO PERFECTO.
Te mbi yBnt-kud r fBndi.
T o yenBkudtUndi.
V ayenekudfiendi.
Te ho yenvkudumdi.
T o yint'kudUendlni.
Te ba yrnBkudJBndi.
Ejemplos.
Ojala que fuese visto Iuego do llegado
a Corisco.
Convendria que fuesen vistos asi que
hayan llegado.
Es de desear que hayas sido visto an-
tes de parlir.
Temo que hayamos sido vistos por
aquellos ladrones.
md a pdkide o Manji, a yombuaki
na, V ama ymdindi.
ba ba ma pd, ba yombuaki na, te ba
mayenuendi.
T o yBnekudUBndi na taV o puma
Mbi ndiojdngdja, te ho yrnchadUfn-
di na mehaka tekame.
PLUSCUAMPERFECTO.
Te mbi ma yenek-imdi.
T oma ymekurndi.
T a ma ymekxendi.
Te ho ma ymekfimdi.
T o ma yBnekuendini.
Te ba ma yenekuendi.
Ejemplo.
Ojala que el medico hubiera venido a lluamu ndi V uganga pdkendi o »aiIih
casa, y yo hubiese sido visto (visi- te mbi ma yenekaete.
tado) por el.
Ser visto.
Para ser visto.
Haber sido visto.
Siendo visto.
Habiendo sido visto.
Infinitivo.
— yeti'tt.
— Ka yen&e.
= Pa n' iymue ; 6 bien : Yenftengo pa.
= Yantiengo.
YtmU yenUB pa.
(1) Este tiempo se construye tambien omitiendo el ka de la segunda forma.
93
Ejerrriplos.
I Tri vas a la iglesia para ser visto ?
Hemos venido de Francia para ser
vistos.
Desean ser vistos.
Despues de haber sido vistos, nos di-
rigimos a Italia.
Habiendo alguno sido visto.
O landi o iglesia ka ytntU? '\
Ho viyendi oma o FaM ka y&n&n,
Ba wahakand o y?.-Mt'.
HUB p«a n 9 iyenui, A*a hue h<ia timba*
nide.
Moto ymUt yfntir pn.
VOZ PASIVA.— FORMA NEGATIVA.
Indieativo.
PRESENTS.
PRETERITO IMPERFECTA.
Mba yentk&t,
Wa ylntkue.
A yhukue.
H>:a i(en?k*ic.
Wti ut'n-'kiiiMi.
Bu if, thk4r.
Mbu y?n*e.
'UymCii.
Au yente.
IF u yenUi '.
'U yiniimi.
B' u ymUt;.
Ejemplos.
El corazou del hombre no es visto sino
de solo Dios.
San Pablo en el desierto do era visto
de los hombres, sino de los angeles.
PRETER1T0 DEFIN1DO.
Mbu ytnekiti.
'Uyenek&t.
An yinikut.
H'u ymekut.
y U ygnikueni.
B* u yenekue.
Ulerna mua moto mna y?n?k r u kabo n'
Any ambit dipd.
San Pablo o md a ma diyaka a* hikij
au ymUP na moto, kabo na Angeles
dipa.
PRETERITO INDEFINIDO.
Mbuyen&S 6 Mbu ipn?k<itt (1).
UyenUt j> 77 »
Au ymu?. » Au «
H' u yimut » //' u »
-(JymUmi » '£/ »
B' v. yenUe » B* n »
Ejemplos.
Por espacio de 90 afios no fue visto de
algiin mortal.
Nanda ya 90 ja mepuma au yenrk-ie
na moto.
PRKTERJTO ANTERIOR,
umba mbi ha yinekuduB.
dv' o haymekudte.
rndaha genzkud&e.
Mt ho ha ySntkudRi.
Qinyhni o ha ytntkudHeni.
ba ba ha yenekudae.
Dijo Rahab: No nan sido vistos, por-
que han entrado de ooche.
Babdb vdki na: BtiyBheka^ ni kabo
jana, ba ngakiycndi na bulu (na
AY>fo = tarde).
PLUSCUAMPERFEGTO.
Mbu diyaka mba ymftt.
'U diyaka na ymuit.
An diyaka a ymiii.
W u diyaka hiia y'm%{.
'U diyaka ua ymfceni.
B' u diyaka ba ymui-.
(1) Con esta seffunda forma del preterito indefinido se iaJica un pasado
mftjs remoto.
i)'l
Ejemplos.
Cuando no hubieron sido vistos , es-
tuvieron muy contentos.
Ba tanddkindi, o bd ba ha y^nekudur.
FUTURO SIMPLE.
Mba ymut'.
Wa yenui\
A ytnue.
Hm yenut.
Wa yenUcni.
Ba yenUe.
Los soldados de Gedeon no habian
sido vistos de sus enemigos.
Sdje ja Gedeon f u diyakaja ycnth-
na ndoba jabu.
FUTURO ANTERIOR Q C0MPUEST0.
Mba diye mba yeniit.
Wa diye ua yenUe.
A diye a ymuc.
Hua diye Ma yinue.
Wa diye Ua yenUeni.
Badiye baymue.
Ejemplos.
<<Creeis por ventura que Dios no os
vera?
pikilakiyini na Oa yenile n An-
yambc ?
Condicional
Los actos mas oeultos no habrau sido
vistos sino por el ojo de Dios.
Behadi bia ikutakuta bia diye bia y^
nue kabo na dihdf Anyamh? dipd.
PRESENTS.
PRETERITO.
Te mba yentie.
Te ua yenut.
T a ymftt.
Te Maymw.
Te fta ymueni.
Te bayenue.
Mbu mba o genu?.
7/ mbaoytnae.
Au mba oymut.
IT u mbao ymm.
'Umba o ymumi.
B' it mba o yiniiiu
Ejemplo.
Aunque saltfrais, no serials vistos. Tombe k' inyeni o pumakmi, te ua
y mn mi.
Snbjnntivo.
PRESENTS.
Mbi ytnekue- 6 yenm .
yenekueo ymue.
A ymekutoymi?.
Ho ytnekue o ymui'.
ymekami 6 ymaenu
Ba yenekue 6 yinde.
PRETERITO IMPERFECTO.
Te mbu ymfie o ymekue.
T u yenUH 6 yemkcw.
V au ymm 6 ymrkn?.
Te h' u y Untie o yenekfle.
V u yenueni 6 ymekui'ni.
Te V u ymtle o tfbnckfw.
Ejemplos.
Conviene que jamas seas visto airado. Mejor seria que no fuese visto por su
Buamu ndi o yenekae najeku egombt padre.
ka 'gombe. Buamu ua ndi te au ymuB na hangUe.
Los pret^ritos perfecto y pluscuamperfecto sigueu la forma del imperfecto.
Ejemplos.
Mejor es que el General no haya sido Te general an yenekfic na ndubajaju,
visto por sus tropas. buamu ua.
; Ojala que Dina no hubiese sido vista Buamu ndi, te Dina au ytnekae na
de los Siquemitas; que de trastor- Sichsmitas; V a mbakind* *• yanga
nos no bubiera ahorrado! na njuke He!....
1*5
Imperative
No seas visto culpable ante el juez.
No seals vistos sin el vestido nupcial
de la gracia ea la mesa de los con-
vidados.
y nek'nt makfai opuanja y' uyjkidL
ymtikiUni o dyiini n' ibdtd ju gra
cia o tagitlu ya b* fsangro (contraction
dei ba isangoj.
Infinitive
Gierto que no quisteramos ser vistos
a la izquierda del juez en el ultimo
dia.
El nino esta satisfecho de no haber
sido visto comiendo en la escuela.
Aquella estrella no ha sido jamas vista
en el otrohemisferio.
No siendo visto un objeto no puede
comprarse.
Una VahtSika o yimUe o e nd ya e mrrt-
gu'c o bufka bua madikanido.
Mfcana a tdnddkdndi , na a dttje y r -
nrungo aja&\a o sikulu.
Nyettti tekanh e beymumgo o pele
pdkuit ya he.
Ibdmd i yen*i& yBntimgo ja ytW o
h ambit.
Potencial.
Que 61 no sea visto antes que se abra
la puerta.
X t" o yma?, kuanga uka dubuame.
Lista de algunos verlbos de la tercera
conjugation.
Yengeleneke , sacudir, agitar.
Yekemeke , florecer.
Vtveke, volar.
Veneke , dar con generosidad.
Temik$y estar en pie , derecho.
Pejeke , despreciar, rebajar.
MueUke , sonreirse.
Mcmeke , confesar, divulgar.
LengekB , sacar Ja espuma.
L&ndeke , escribir, anotar.
Kengeke, rasurar, afeitar.
Henjekt, censurar.
Heheka, alzar, elevar.
Dekeke, mecer, bambolear.
Bavlaka , alabar, exaltar.
Youalii' , saber, conocer.
Yohanake, prometer.
Yalakt, empezar.
Yitak'e , ir delras , seguir.
Pupate, deciarar.
Limbakd , entender.
Kilake, maldecir.
Kenjate, preparar ; disponer.
Kehanake, recibir con afecto.
Duuate, poseer, apropiar.
Dilate, confiar, servir.
Vavake, temer, tener miedo.
Yeluehi) divergir, apartarse.
Y'tjite, juzgar, probar.
Vmgtmete , salirse del paso.
VeMkt, mofar, burlarse.
Penete , carecer, necesitar.
Pehete, rajar, hender, partir.
Mengittke, lamer, bebor como el pe-
rro.
Leveke, rehusar, uegiw,
Lendeke, gotear, escurrir.
Kwlete, cortar arboles.
KeUte , desdeiiar.
Heleke, resbalar, deslizarse.
G&leke t picar, morder, criticar.
Bembete, cazar, montear, buscar.
Hilakii , mirar , fijarse.
Dilate, servir, obedecer.
Yonganakt, seguir, perseguir.
Yolake, recoger, reunir.
Yahakc, secar, evaporar.
Vindake , obscurecer.
Pulak?, faltar, delinquir.
Landate , arrastrarse.
Kindanate, topar, encontrarse.
Kenakb, aumentar, alargar.
Rebate, exceder, sobrepujar.
DunakHj envejecer.
Pumbtiake, ievanlarse.
Volake, apresurarse.
9(i
EJEMPLO DE LA CUARTA CONJUGACION
6 sea de los verbos acabados en «kide ».
Vomuahidi , castigar, ( Radical — Vomu J
VOZ ACTIVA — FORMA AFIRMATIVA
Indicative
PRESENTE.
MM vomuakidmdi. Ho vomuakidmdi.
vomuakidmdi. vomuakidrndini,
A vomuakidmdi. Ba vomuakidmdi.
Ejemplo.
Dios castiga (a los) pecadores obsti- Anyambc a vomaakid-te hnh.bahe no
nados. mboma.
PRETER1TO IMPBRFBGTO.
MM ma vomudmdi. Ho ma vomudmdi.
ma vomudhuii. ma vomudhidini.
A ma vomudhidi. Ba ma vomudhidi.
Ejemplo.
El maestro castigaba (a los) niiios rebel- Uyoktiidi ma vomudhidi hana b y iptje.
des.
PRETKR1TO PERFECTO.
MM m,a vomuakidmdi. Ho ma vomuakidmdi.
ma vomuakidmdi. ma vomuakid iidini.
A ma vomuakidmdi. Ba ma romuakideiidi.
Ejemplo.
EI Seiior castigo (a) Cain su crueldad. Upangiia mavomuakidUeCain n'ikilo
jaju.
I'UETKRITO INDEFINTDO.
Mbi vomuakidmdi. Ho vomuakidmdi.
vomuakidmdi. vom^al'idhidini.
A vomuakidmdi. Ba vomuakidmdi.
Ejemplo.
El Capitan ba castigado (a los) des- Ngd'te a vommkidfte Imto bebandan-
obedientes. dembo.
PRETER1TO ANTERIOR
umba mbi bekidi vomudhigo. h>it ho bekidi vomu dhigo.
av* o bekidi vomudtngo. inymi o bekidini vomudmgo.
md a bekidi vomudmgo. bit ba bekidi vomudmgo.
Ejemplo.
Cuando hube castigado a mi hijo, le Ou* mbibekidivomudengo mtiari ame,
console. mbi kengt md.
PRKTERITO PLUSCUAMPERFECTO.
Mbi madiyandi mba vomude. Ho madiyandi haa vomude*
madiyandi ua vomude. madiyandini ua vomude,
A madiyandi a vomude* Ba madiyandi ba vomude.
Ejemplo.
Al dar las seis, ya los habia castigado. A ma dii a vomude, o maguela utoba
ma makala.
FUTUR0 SIMPLE.
Mbi ka vomudendi. Ho ka vomudendi.
ka vomudendi. ka vomudendmi.
A ka vomudendi. Ba ka vomudendi.
Ejemplo.
Ellos castigaran ninos indociles aque- Ba ka vomudendi bana te ba mal'tvd
llos (literal). ekaba.
FUTURO ANTERIOR.
Mbi ka diyandi mba vomude. Ho ka dii hua vomude,
ka dii ua vomude. ka diyandini ua vomude.
A ka dii a vomude. Ba ka dii ba vomude.
Ejemplo.
Mariana a la tarde ya habre castigado Mbi ka dii mba vomude bato te kaba
a esta gentuza. i-ake na kolo.
Comdicional.
PTC.ESENTE.
Te mbi ndi mbi vomuakide. Te ho ndi ho vomuakid?.
V o nd y o vomuakide. T o no" o vomuakideni.
V a n$ a vomuakide. Te ba ndi ba vomuakide*
Ejemplo.
Si yo luese dueno, castigaria a aquel Mbijaka upangii, te mbi ndi mbi vo-
ladroni. muakide mrdhi tekamu.
preterito.
Mba mband y o vomuda. Hta mband' o vanud'M.
Wa mband' o vomude. WVi mbandini a vomtudae.
A mbahd' o vomude. Ba mband* o mmudme.
Ejemplo.
Los hubiera castigado; mas ya estaban Mba mbaitf o vomudiae bato te bane
auseutttss. nandiba ma dii bia yi'njf.
98
Subjuntivo.
PRESENTS.
Primera forma.
Mba vomude.
Wa vomude.
A vomude.
Hfta vomude.
Wa vomudeni.
Ba vomude.
Ejemplo.
Deseo que le casti- Mbi yombiaki na
gues. ua vomude md.
Segunda forma.
Mbi vomuakide.
vomuakide.
A vomuakide.
Ho vomuakidi:.
vomuakideni.
Ba vomuakidi:.
Ejemplo.
Que Jose castigue Jose a vomuakide
fuertemente a Juan na Simon
Juan y a Simtin. bokolo boite.
Te mbi ma vomudendi.
T o ma vomudmdi.
T a ma vomudendi.
PRETERITO imperfecta.
Te ho ma vomudmdi.
V o ma vomudendpvL
Te ba ma vomudendi.
Ejemplo.
Asi que Uegue aquel chico , conven-
dria que ie castigases.
Te mbi vomuakidendi.
T o vomuakidendi.
T a vomuakidindL
mua te kan? o ma a mn pa, V o ma
vomud-i ma.
PRETER1T0 PERFECTO.
Te ho vomuakidendi.
T' o vomuakidindini .
Te ba vomuakidendi.
Ejemplo.
Seria de desear que eltos hayan casti-
gado (a) nuestros prisioneroS.
E yombUaki na te ba vommkidete,
mekote miahu.
PLUSCUAMPERFECTO.
Te mbi madii mba vomude.
T o madii iia vomude.
T a madii a vomude.
Te ho madii haa vomude.
T o madii iia vomudeni.
Te ba madii ba vomude.
Ejemplo.
Seria conveniente quehubieseis casti-
gado (a) aquel hombre.
E yombUaki na V o madii iia vomu-
deni moto tekamo.
Infinitivo.
Gastigar : vomude. — Para castigar: Ka vomude. — Haber castigado : Pa
n* ivomudue ; 6 bien : Vomudengo pa. — Castigando : Vomudengo ; 6 bien : Vo-
mude vomude. — Habiendo castigado : Vomudengo pa ; 6 bien : Vomude vomu-
de pa.
VOZ ACTIVA.— FORMA NEGATIVA
Indicativo.
PRKSBNTE.
Mba vomuakide.
Wa vomuakide.
A vomuakide.
PRETERITO IMPERFECTO.
Mbu vomude.
U vomude.
Au vomude.
Hu vomude.
V vomudeni.
B y u vomude.
PRETERITO ANTERIOR.
umba mbi ha vomude.
dv' o ha vomude.
md aha vomude.
hye ho ha vomude.
O inyeni o ha vomudeni.
bd ba ha vomude.
FUTURO SIMPLE.
Mba vomudue.
Wa romudue.
A vomud&e.
Hda romudue.
Wa vomudueni.
Ba vomudue.
Hua vomuakide.
Wa vomuakidlni.
Ba vomuakide.
PERFECTO DEFINIDO E INDEFINIOO.
Mbu vomuakide
U vomuakide.
Au vomuakidK
H'u vomuakide.
U vomuakideni.
B'u vomuakide.
PLUSCUAMPERFEGTO .
Mbu dia mba vomude
U dia ua vomude.
Au dia a vomude.
fiT u dia hua vomude.
U dia ua vomudeni.
B* u dia ba vomude.
FUTURO ANTERIOR.
Mba die mba vomude.
Wa die mba vomude,
A die mba vomude.
Hua die mba vomudr.
Wa die mba vomudeni.
Ba die mba vomude.
Condicional.
PRESENTS.
PRETERITO.
Te mba vomude.
Te Ua vomude.
T a vomudz.
Tehna vomud?.
le m vomude.
Te ba vomude.
Mbu mba o vomude.
'U mba o vomude.
Au mba o vomude.
W u mba o vomud?.
'U mba o vomude.
/?' u mba o vomude.
Subjtiiitivo.
PRESENTE.
PRETERITO IMPERFECTO.
MM vomuakide.
vomuakide.
A vomuakide.
Ho vomuakide.
vomuakideni.
Ba vomuakidf.
Te mbi vomude.
T o vomude.
T a vomude.
Te ho vomude.
T o vomudimi.
Te ba vomude.
iOO
PRETERITO PERFECTO.
Te mbu vomuakide.
V u vomuakide.
T au vomuakide.
Te h' u vomuakide.
T u vomuakideni.
Te tf u vomuakide.
PLUSCOAMPERFECTO.
Te mbu diya mba vomude.
T u diya ua vomude.
T au diya a vomude.
Te K u diya Ma vomude.
T u diya ua vomude.
Te bu diya ba vomude.
Potencial.
PRESENTE.
Mba ia o vomude.
Wa V o vomude.
A V o vomude.
flaa V o vomudf.
Wa V o vomude.
Ba V o vomudf.
Infinitivo.
\o castigar. = vomud .
Para no castigar. = Ka vomude.
PRETERITO.
Mba ydle o vomude.
Wa ydV o vomude.
A if (it o vomudi-.
Hua ydV o vomude.
Wa ydV o vomude.
Ba ydC o vomude.
Imperative
Xo castigues. = vomuakide.
No castigueis. = vomuakidtni.
VOZ PASIVA.- FORMA AFIRMATIVA.
Indicative*.
PRESENTE.
PRETERITO IMPERFECTO.
Mbi vomuakuduendi.
vomuakuduendi.
A vomuakuduendi.
Ho vomuakuduendi .
vomuakudilendini.
Ba vomuakudumdi.
Yo soy castigado. Mbi ma vomuduendi. Yo era casligado.
a ma vomudumdi. »
» A ma vomudumdi. »
» Ho ma vomudumdi. »
» ma vomuduindini. »
» Ba ma vomudumdi. ■ »
PRETERITO PERFECTO.
Mbi ma vomuakuduendi.
ma vomuakuduendi.
A ma vomuakuduendi.
Ho ma vomuakuduendi.
ma vomuak ndumdini.
Ba ma vomuakudumdi.
PRETEKITO INDEFIN1D0.
Primera forma. Segrunda forma.
umba mbi ma vomuakudut.
dv* o ma vomuakudue.
ma a ma vomuakudue.
hue ho ma vomuakudue.
inymi o ma vomuakuduenL
bd ba ma vomuakudut.
PRETERITO ANTERIOR.
umba mbi bekidi vomudfUngo.
dv' o bekidi vomud'imgo.
md a bekidi vomuduingo.
ha? ho bekidi vomudUmgo.
inymi o bvkidini vomudumgo.
bd ba bikidi vomuduingo.
Mbi vomuakudftendi.
vomuakuduendi.
A vomuakudiiendi.
Ho vomuakuduendi.
vomuakudue ndini.
Ba vomuakudumdi.
PLUSCUAMPERFECTO.
Mbi madii mba vomudue.
madii ua vomudUe.
A madii a vomudue.
Ho madii hua vomudue.
madiini ua vomudue,
Ba madii ba vomudue.
101
FUTURO SIMPLE.
Mbi ka vomudlmdi.
O ka vomudumdi.
A ka vomudumdi.
Ho ka vomudumdi.
ka vomudUendini.
Ha ka vomudumdi.
FUTURO ANTERIOR.
umba mbi ka diye mbi vomudue.
an o ka diye o vomudUe.
ma a ka diye a vomudUe.
hue ho ka diyt hovomudte.
inyeni o ka diyeni o vomudue.
bd ba ka diye ba vomudue.
Condicional.
PRESENTS.
Te mbi vomudumdi.
V o vomudumdi.
T a vomudumdi.
Te ho vomudumdi.
T o vomudUendini.
Te ba vomudumdi.
PRETERITO.
Mbi mbakindl o vomudUe.
mbakind? o vomudUe.
A mbakind' o vomud'te.
Ho mbakind' o vomudue.
mbakindini o vomudUe.
Ba mbakind* o vomudue.
Subjuntivo*
PRESENTS.
Mbi vomuakudue.
vomuakudUt.
A vomuakudue.
Ho vomukaudiie.
U vomuakudUeni.
Ba vomuakudue.
PRETERITO IMPERFECTA
Te mbi ma vomudumdi.
V o ma vomudumdi.
T a ma vomudumdi.
Te ho ma vomudumdi.
T o ma vomudUendini.
Te ba ma vomudumdi.
PRETERITO PERFECTO.
Mbi comuakudumdi.
vomuakuduendi.
A vomuakuduendi.
Ho vomuakuduendi.
vomuakuduendini.
Ba vomuakuduendi.
PLUSCUAMPERFECTO.
Te mbi ma dii mba vomudue.
T o ma dii Ha vomudue.
T a ma dii a vomudue.
Te ho ma dii haa vomudue.
T o madii ua vomudueni.
Te ba madii ba vomudue.
Potencial.
Primera forma.
PRESENTS.
Segunda forma.
Mbi te mbi o vomudUe.
V o o vomudue.
A f ao vomudue.
Ho te ho o vomudue.
teni o' vomudue.
Ba te ba o vomudue.
Mbi te mbi vomuakudue.
V o vomuakudue.
A V a vomuakudue.
Ho te ho vomuakudue.
V o vomuakudue.
Ba te ba vomuakudue.
Imperative
Se castigado. = Vomuakudue.
Sed castigados. = VomuakudUeni.
102
Infiv/tivo*
Tu puedes ser castigado.
Nosotros podemos ser castigados.
Ellos pueden ser castigados.
Tii iras despues de haber sido casti-
gado.
Saldremos despues de haber sido cas-
tigados.
Comeran despues de haber sido casti-
gados.
El hombre , siendo castigado, jamas
hace buena cara.
Habiendo sido castigado el nino, no
cesa de quejarse.
O f o vomuakudue.
H& te ho vomuakudue.
Ba ieba vomuakudae.
ka* landidvs vomudUengo pa.
Ho ka pumandi hue vomudUengo pa.
Ba kajandi ha vomudUengo pa.
Moto a vomuakudue a haka boho bo-
yamu.
MUana vomndtUngo pa, a pineke
UMJU.
VOZ PASIVA.— FORMA NEGATIVA.
No ser castigado.
Indicative*.
PRESENTS.
Mba vomuakudue,
Wa vomuakudue.
A vomuakudue.
llua vomuakudue,
Wa vomuakudueni.
Ba vomuakudue.
PERFECTO, SIMPLE (1).
Mbu vomuakudue.
'17 vomuakudue.
Au vomuakudue.
IT u vomuakudue.
"V vomuakudue.
B" u vomuakudue.
PRETERITO IMPERFECTA
Mbu vomudue*
'U vomudUe.
Au vomudue.
ff u vomudue.
'0 vomudueni.
B* u vomudue.
PRETERITO ANTERIOR.
umba mbi ha bekidi vomuduengo.
dv' o ha bekidi vomudUengo.
mdaha bekidi vomuduengo.
hue ho ha bekidi vomuduengo.
inyeni o ha bekidi vomudUengo.
ba ba ha bekidi vomudUengo,
PRETERITO PLUSCUAMPERFKCTO.
Mbu diya mba vomudUe.
'U diya ua vomudue.
Au diya a vomudUe.
tVu diya hua vomudue.
* U diya Ua vomudue.
H y u diya ba vomudue.
FUTURO SIMPLE.
Mba diye mba vomudue.
Wa diye Ua vomudue.
A diye a vomudue.
Mba vomudue.
Wa vomudue.
A vomudue.
HUa vomudue.
Wa vomudue.
Ba vomudue.
FUTURO ANTERIOR.
Hua diye hua vomudUe.
Wa diye ua vomudueni,
Ba diye ba vomudue.
(1) El preterito indefinido 6 compuesto es en todo igual al pretorito im-
perfecta del mi e mo modo indicative
103
Condicional.
PRESENTE.
PRETER1TO.
Te' mbu vomudae.
V u vomudae.
V au vomudae.
Te h'u vomudae.
T' \u vomudae.
Te iba vomudiie.
Mbu mbaka o vomudiie.
'U mbaka o vomudae.
Au mbaka o vomudae.
Wu mbaka o vomudae,
y {] mbaka o vomudUeni.
B'u mbaka o vomudae.
Subjuntivo.
PRESENTE.
Mbl womuakudae.
vjmmakudae.
A lomwakudue.
Ho vomuakudae.
wnttfakudUfni.
Bavom'tnkndae.
PRETERITO IMPERFECTO.
Te mbu vomudae.
T* u vomudae..
T y au vomudae.
Te ICu vomudae.
T y u vomudiie,
Te bu vomudae.
PRETERITS PBRFECTO,
Mbi vomuakudae .
U wmuakudue.
Auvomuakudae .
Hu vomuakudae.
U xomuakudUeni.
IV i vomuakudae.
PRESENTS.
Mbx te o vomudiie.
Wu V o vomudae.
A t o vomudae.
Hua V o vomudae.
Wa V o vomudaeni.
Ba V o vomudae.
PLUSCCAMFMFECTO.
Te mb'u diya mba vomudue.
T' u diya aa vomudae.
V au diya a vomudae.
Te h*u diya hua vomudiie.
T* u diya na vomudaeni.
Te b'u diya ba vomudai.
Potencial.
PBKTKRITO.
Affca ydle o vomudae.
Wa ydV o vomudue.
A ydf o vomudae.
Hua ydV o vomudae.
Wa ydV o vomudue.
Ba ydl* o vomudue.
Imperativo.
Trabaja y no seas castigado.
Mientras dure la escuela, no seais cas-
tigados.
Janjaka , nandi o vomuakudue.
Ukili miianyu u ka diye o sikulu 9 o
vomuakudue ni.
EJERCICIO PRACTICO
sobre algunos de los tiempos del verbo anterior.
Yo no castigo a los ninos buenos.
Tu no castigabas a los culpables.
Dios no castigo a Noe* ni a sus hijos
con el diluvio.
Tampoco hemos castigado nosotros a
aqaellos tres ladrones.
Mba vomuakide bana bayamu.
U vomudae bato ba makua.
Anyambe au vomuakide Noe na bana
baju o diluvio.
H'u vomuakide tepe mibi U melalo
ekame.
104
Le desobedecia porque no le habia cas-
tigado.
No castigare mas el genero humano
coq el diluvio.
No les habre castigado todavia.
Si mandase yo, no castigaria a aque-
llos desgraciados .
Heli, por no haber castigado a tus
hijos, lo seras tu mismo.
Antes que llegue el jefe, no castigues
a nadie.
Sin permiso no le puedo castigar.
Si estoy castigado es por no haber es-
tudiado mi leccion.
Cuando los judios eran castigados, se
convertiau de nuevo.
Yo he sido castigado por mi culpa.
Cuando hube sido castigado, me halle
mas reconocido.
Todos los rebeldes seran castigados
con ei fuego eterno.
Cuando habran sido castigados, yo
les libertare.
Si no hubieses ido al trabajo, serias
castigado.
Nuestros primeros padres, a no haber
hecho penitencia, hubieran sido
mas castigados.
He pecado, dijo Judas : sea , pues, yo
castigado sin misericordia.
Cuando lleguen convendna que fue-
sen castigados.
Es conveniente que este desgraciado
haya sido castigado antes de morir.
Convendria que hubieseis sido casti-
gados.
Antes de darle de comer , debris cas-
ligarle.
Si faltas a tu deber, puedes ser casti-
gado.
Jamas he sido castigado en vano.
Del mismo modo tu nunca has sido
castigado sin razon y motive
Yo no era tan castigado como los de-
mas.
En nuestra juventud , jamas fuimos
castigados.
No se os castigo segiin ordano el pro-
fesor.
No sere castigado ; se mi leccion.
Mbu dii mba vomude md , o md a ma
diyaka a yokiye.
Mba vomude pi bomuamato^ na diluvio
pdkd.
Mba die mba vomude bd.
Mbi jaka na mbi ndi o molo f te mba
vomudt mekuge tekame.
Heli, dv'o madiya o vomude bana
b'dve, o ka vomudtUndi dve mUt.
Kuanga Ua molo a pdnge mba V o
vomude , moto ka moto,
Mba ytiV o vomude md mbi die n* in*
yanga.
Mbi votnuakudtitndi , na mbi yoMit
leccion la m<>.
judios ha ma vomuakudae ka bd ba
lua pi j o buamu.
Mbi vomuakudamdi na makua mama
umba mbi bekidi vomuduuengo,
k'ummba yem pihue.
Bato babe behepi ba ka vomudtiindi o
veya via egombe yehepi.
Mbi ka vanguai bd , o bd ba ka diyeba
vomudiie*
jaka o diyeni o ijanja , V o vomu-
duendi*
Ba hangup bahu ba boko, ba mbakind 1
o vomudae, panika ba jaka ba has
penitencia.
Mbi vortiKakudUe, o-vdkisU Judas, ni-
kabojana Pibi hango bobe Ngebe f
diye.
bd ba ma pd, le ba ma vomuduendi.
Mbi yombuaki na , te Mkytge Ukamu , v
vOmuakudftendi na md na taka o ua.
Mbi yombuaki na, f o madii ua vo-
mudue.
Na md na taka o vettt beja , a V o vo-
muduii.
nyangide nge ehavu y dee o V o vo-
muakudtie.
Mba vomuakudu? o ncme.
Tepe dve, na vomuakudae Una ediyj.
Mbu vomudue panika bapdkue.
Hu vomuakudue o ndmbe jahu.
U vomudaeni ka upangii amavd.
Mba vomudue; mbi youdmdi leccion
lame.
105
Lista de verbos que per tenecen a la cuarta conjngactfn.
Bttmnakide,
Buluakide.
Behuakidt.
Kambuakidt.
Btkekidrt.
Batak'uti,
Banyanakide.
Behalakidt,
Pitakidi.
Ptpekide.
Uihnakide.
Kdbdkide.
Huakidi.
Hubakide.
Htlhdldkidt.
Hamanakide.
ftdngdmdkide.
Tumbuakide.
Yongakide,
Yimekide.
Vombaakide.
Tunduakide.
Tenvkide.
Ttmakidt.
PuaMde,
Buakide.
Bam buakide.
fhibuakide,
Duakid?.
Hmduakidi*.
Yabuakide.
Kuakide.
Puluakide.
Puduakide.
Petuakid?..
Ponguakide.
Puhuakide.
Tamuakide.
Tubuakidtt.
Tituakid?..
Unjuakide.
Yanyuakidt.
Yavuakid?..
Yonguakidc.
Kunduakide.
Potuakide.
Posmkidt.
Destapar.
Borrar, sacar.
No cocer bastante.
Avivar a uno.
Dar a otro.
Sobreponer.
Gontradecir.
Olvidar.
Confiar.
Guinar.
Conlinuar.
Alcanzar, coger.
Absolver.
Degradar, humillar.
Supjicar, pedir.
Publirar.
Acechar.
Can tar.
Recordar.
Establecer.
Columpinr.
Obligar, forzar.
Hacer frente a uno.
Engafiar.
Privar a uno de su
gusto.
Hacer ensancbar.
» ir a un lado.
» abrir una puer-
ta.
» alcanzar un bien
» caer de un alto.
> atravesar un
no.
» llegar un barco.
» parecer.
» secar las manos.
> negar.
» andar balan-
ceando.
» coriar,
» andar.
» empezar algo.
» enjugar.
» desatar algo.
» escatar el pes-
cado.
» 1 la mar.
» alejar.
» pasar al otro
lado.
» levantar la vela.
» volver loco.
Betakidl.
Batakide.
Babalakide.
Beyakide,
Pinyilakide.
Pambalakide.
Likimakidi.
Huhnekidt.
Hulakidc.
Htkiltkide.
Hdldvtikid?..
Hadivakide.
Dibakide.
Baeyakida,
Pukuakidt.
Yevtkide.
Yekttkide.
Vihakidt.
Tinakide.
Tekide.
Tdngdkide.
Takide.
Takidt.
laXdkid'e.
Tuduakidis.
Kakuakide.
Kutuakide.
Kubuakidt.
Katuakidc,
Guakide.
Loluakide.
Linguakide.
Muakidt.
Nuakidit.
Paluakide.
Panuakide.
Pehuakidc.
Tongaakidt.
Tuakide.
Tebuakide.
Wakide..
Yanvuakide.
Youuekide.
Dupuakidt.
Kuduakide.
Elevar, exaltar.
Bautizar.
Exprimir.
Cocer al homo.
Gonstreiiir.
Importunar.
Temblar.
Consolar, pacificar.
Aflojar, dejar libre.
Abolir, renunciar.
Disminuir, rebajar.
Despreciar.
Rodear, circuir.
En tender, compren-
der.
Goger el fruto.
Disminuir.
Juzgar.
Gubrir, tapar.
Dar golpesconruido.
Estar en pie.
Volcardearribaabajo.
Gotear.
Remedar la voz.
Extender, esterar.
Activar a alguno.
Hacer abrir un ani-
mal.
» escapar, hair.
» ganar mucho.
» encender ei
fuego.
» dar vueltas a...*
» crecer , ponde-
rar.
» irntar a uno.
» levantar un ob-
jeto.
» derrelir, fundir.
» separar,dividir.
» una excepcion.
» pesar.
» resucitar.
» diferir la mar-
cha.
* aprender a an-
dar.
» vomitar.
» echar piedras.
» saber, avisar.
» echar la rnarmi-
ta al fuego.
causa r mal.
o ^ 0T * A * , Gomo se ve > los cuarenta y dos ultimos verbos son causales, por
m It Z v * ados ' coimo P° r ejemplo: de Tombuaka, crecer, stederiva Tombuaktdi,
uacer crecer.
106
EJEMPLO DE LA QUINTA CONJUGACION,
6 sea de los verbos terminados en «kiya».
Mivar ==Tamuakiya. (Radical, TamuJ
VOZ PASIVA. -FORMA AFIRMATIVA
Indicative).
PRESENTE.
Mbi tamuakiyandi.
tamuakiyandi.
A tamuakiyandi.
Ho tamuakiyandi.
tamuakiyandini.
Ba tamuakiyandi.
4 Que es lo que miras?
Miro aquel gran navio espanol.
Yo lo miraba cuando pasaba.
PRETERITO IMPERFECTO*
Mbi ma tamuandi.
ma tamuandi.
A ma tamuandi.
Ho ma tamuandi.
ma tamuandini.
Ba ma tamuandi.
Ejemplos.
tamuakiya le 'nde ?
Mbi tamuakiyandi elombo U ya bUalo
bu 'tangani bua pdndle ekabo.
Mbi ma tamuandi, o bd bo ma tomba.
PRETERITO PERKECTO.
Mbi ma tamuakiyandi.
ma tamuakiyandi.
A ma tamuakiyandi.
Ho ma tamuakiyandi.
ma tamuakiyandini.
Ba ma tamuakiyandi.
PRETERITO INDEFIN1DO.
Mbi tamuakiyendi.
tamuakiyendi.
A tamuakiyendi.
Ho tamuakiyendi.
tamuakiyendini.
Ba tamuakiyendi.
Ejemplos.
El dia de la Ascension los Apost. de
J. C. miraron mucho tiempo al
cielo.
Ileraos mirado mucho tiempo sin po-
derio ver.
PRETERITO ANTERIOR.
mba mbi bski tamuango.
do* o beki tamuango.
md a beki tamuango.
Itua ho b?M tamuango.
inyeni o bekini tamuango.
bd ba beki tamuango.
Buha bua Ascens. ya J. C. Apost. ba
ma tamuakiyandi ulingo aba.
Ho tamuakiyendi , tamue tamue, ho
ydr o ymt.
PLUSCUAMPBRFECTO.
Mbi ma diimba tamaa.
ma dii aa tamua.
A ma dii a tamua.
Ho ma dii hua tamua.
ma dii ua tamUani.
Ba ma dii ba tamua.
Cuaado hubieron inspeccionado, se
marcharon.
Yo habia mirado bien a aquellos hom-
bres cuando pasaron.
Ejemplos.
bd ba btki tamuango, ka bd ba vala.
Mbi ma dii mba tam<la bato te bane r ty
bd ba ma tomba. *~
107
FUTURO SIMPLE.
Mbi ka tamuandi.
ka tamuandi.
A ka tamnandi.
Ho ka tamuandi.
ka tamUandini.
Ba ka tammndi.
PRESENTS.
Mbi ndi mbi tamuakiya (i).
nd' o tamuakiya.
A nd'a tamuakiya.
Ho ndi ho tamuakiya,
nd' o tamuakiya.
Ba ndi ba tamudkiua.
FCTUfcO ANTERIOR.
Mbi ka dii mba tamua.
ka dii mba ua tamua.
A ka dii a tamua.
Ho ka dii hua tamtia.
ka dii Ua tamnaiii,
Ba ka dii ba tamua.
Condicional.
PRETERITO.
Mba mbandi o tamua.
Wa mband 1 o tamua.
A mband' a tamua.
Hua mband' o tamua.
Wa mband' o tamuani.
Ba mband' o tamua.
Stabjuntivo.
PRESENTS.
Mbi tamUakiye.
tamUakiye.
A tamUakiye.
Ho tamUakiye.
tamuakiyeni.
Ba tamUakiye.
PRETERITO IMPERFECTA
Te mbi ma tamuandi.
T o ma tamuandi.
V a ma tamuandi.
Te homa tamuandi.
V o ma tamUandini.
Te ba ma tamuandi.
PRETEIUTO PERFECTO.
Te mbi tamUakiyendi:
T o tamUakiyendi.
T a tamUakiyendi.
Te ho tamUakiyendi.
T o tamUakiyendini.
Te ba tamUakiyendi.
PLUSCUAMPBRFECTO.
Te mba dii mba tamua.
Te ua dii ua tamua.
T a dii a tamua.
Te hua dii hua tamua.
Te ua dii ua tamuani.
Te ba dii ba tamua.
Modo potencial.
PRESENTE.
Primera forma.
Segunda forma (2).
Mbi ta o tamua.
V o tamua.
A V o tamua.
Ho V o tamna.
Ot'o tamua.
Ba V o tamua.
tamukiye. — Mira tu.
Mbi te mbi tamuakiya.
V o tamuakiya.
AV a tamuakiya.
Ho te ho tamuakiya.
t' o tumuakiyanu
Ba te ba tamuakiya.
Imperative
tamuakiyeni. — Mlrad vosotros.
(1) En esta forma puede lambien mud arse en te la particula ndi.
(2) Otra forma admite este tiempo, enteramente igual a la unica del pre-
terito perfecto de indicativo.
108
Inftnitivo*
Mirar : tamua. — Para mirar : Ka tamua.— Haber mirado : Pa n' i tamua.
-Mirando : Tamuango.— Habiendo mirado : Tamue tamue pa f o' tamuango pa.
EJemplos.
fil desea mirar esto.
Quisimos mirar el mar.
.4 mhakandi a tamuakiya o elombo te*
kabo.
Ho vahaki ho tam'takiya o manga*
Mba tamfiakiya.
Wa tamuakiya,
A tamfiakiya.
Mbu tamua.
'£/ tarima.
An tamua.
VOZ ACTIVA— FORMA NEGATVA.
No mirar.
Indicative
PRESENTE.
Hua tamuakiya.
Wa tamuakiyani.
Ba tamfiakiya.
PRETER1TO IMPERFECTO.
/T u tamua.
'U tamUani.
B* u tamua.
Mbu lamnakiya.
U tamftakiya.
An tamuakiya.
PRETERITO DEF1NIDO E INDEKINIDO.
H' u tamfiakiya.
'U tamuakayani.
ZT u tamuakiya.
PRETERITO ANTERIOR.
Primera forma.
Segunda forma.
wmtia mbi ha bekidi tamuango.
dv' o ha bekidi tamuango.
md a ha bekidi tamuango.
hue ho ha bekidi tamuango.
O mymi o ha bekidi tamuango.
bd ba ha bekidi tamuango.
ti mbi ha tamuakiyedi.
dv y o ha tamuakiyedi.
md a ha tamuakiyedi.
hue ho ha tamuakiyedi.
inyeni o ha tammkiyedini.
bd ba ha tamuakiyedi.
PLUSCUAMPERFECTO.
Mbu diya mba tam.a.
V diya ua tamua.
A u diya a tamua.
Mba tam~e.
Wa tamue.
A tamue.
H' u diya hua tamua.
'U diyani ua tamUa.
B f u diya ba tamua.
FUTURO SIMPLE.
Hua tamue.
Wa tamueni.
Ba tamue.
109
FUTURO COMPUESTO.
Mba diye mba tamfta.
Wa diye ua tamua.
A diye a tamua.
Te mba tamuakiya.
T ua tamuakiya.
V a tamuakiya.
Mbu mba tamua.
V mba iamUa.
A u mba tamua.
Mbi tam&akiye.
tamuakiye.
A tamuakiye.
Te mbu tamua.
T u tamaa.
T au tamaa.
Te mint tamuakiya.
V u tamuakiya.
T «u tamuakiya.
Te mbu diya mba tamua.
V u diya ua tamua.
V au diya a tamaa.
Hua diye Ma tamaa.
Wa diyeni ua tamaani.
Ba diye ba tamua.
Condicional.
PRESENTE.
Te hua tamuakiya.
Te Ua tamaakiyani.
Te ba tamuakiya.
PRETERITO PRETERITO.
H u mba tamua.
U mba tamaani.
If u mba tam\a.
Subjirativo (1).
PRESENTS.
Ho tamtiakiye.
tamaakiyeni.
Ba tamuakiye.
PRETER1TO IMPERFEGTO.
Te h* u tamua.
T u tamaa.
Te ba tamua.
PUETERITO PERFECTO.
Te h 1 u tamuakiya.
T u tamuakiyani.
Te bu tamuakiya.
PLUSCUAMPERFECTO.
Te h' udiya h'ta tamua
V u diya aa tamua.
Te bu diya ba tamaa.
Imperative
No mires tii : tam-iakiye.—No mireis : tamaakiyeni.
Potencial.
PRESENTE.
Primera forma.
Segunda forma.
Mba ta o tamua.
Wa V o tamua.
A t' o tamua.
Hua V o tamaa.
Wa V o tamaani.
Ba V o tarn a.
Mba ydV o tamaa.
Wa yai* o tamaa.
A ydl* o tamaa.
Haa ydr o tamua.
Wa ydt* o tamaani.
Ba ydt* o tamua.
(1) La forma negativa del modo subjuntivo, en este caso
gue por el cambio de tono.
s61o se distin-
110
Infinitivo con ejemploa*
Pedro Ie prohibio mirar.
Tu me aconsejas de no mirar.
Te prohibo mirarles.
Estaba distraido, no mirando at libro.
Juan se rompio el dedo del pie, por
no haber mirado al suelo.
Pedro a kandakidi md y na a tamua-
kiye.
va ki n y umba na mbi tamuakiye.
Mbi kandakidend' dve na : o tamua-
kiye bd.
A te diya , a tumuakiya ejanganangobo
aju.
Juan a lenakiyend* uponjo mua 'ko
(elision de mua e ko), a tamue o he.
VOZ PASIVA. — FORMA AFIRMATIVA,
Ser mirado.
Indicativo.
PRESENTS.
Mbi lamuakudiiendi.
tatfLuakudumdi.
A tanmkudftmdi.
Ho UmuakudtUndu
tamuakamdini.
Ba iamuakudaendi.
PRETERITO IMPERFECTG
Mbi ma tamudue.
ma tamudue.
A ma tamudue.
Ho ma tamudue.
ma tamudaeni.
Ba ma tamudiU.
PRETERITO PERFECTO.
Mbi ma tamuakudiUndi.
ma tamuakudumdi.
A o%a tawAakudiindi.
Howia tamuakudumdi
ma tamuakudumdhii.
Ha ma tamuakuduendi.
PRETERITO ANTERIOR (4).
u'mbi beki-tamuduengo.
atf o bekidi tamudUtngo.
md a beki-tamudxengo.
hue ho bBki-tamudtiengo.
inyeni o bekidini tamudiVmgo.
bd ba beki-tamuduengo.
PLUSCUAMPERFECTO.
Primera forma.
Mbi ma dii mba tamndfu.
ma dii ua tamudie.
A ma dii a tamudue.
Ho ma dii hua tamudue.
ma dii Ua tamudueni.
Ba ma dii ba tamudue.
Segunda forma.
Mbadiyadi mba tamudie.
Wa dii fta tamudue,
A dii a tamudue.
Hfta dii hza tamudue.
Wa diyadini Ua tamudue.
Ba dii ba tamudut.
FUTURO SIMPLE.
Mbi ka tamuditndi.
ka tamuduendi.
A ka tamudibndi.
Ho ka tamuduendi.
ka tamuduendini.
tia ka tamuduendi.
FUTURO COMPUKSTO.
Mbi ka dii mba tamudie.
ka dii ua tamudue.
A ka dii a tamudue.
Ho ka dii hfta tamudue.
ka diyadini Ua tamudue.
Ba ka dii ba tamudue.
(1) £1 preterito indefiuido es igual en todo al presente de indicativo.
ill
Condicional.
PRESENTE.
Te mbi ndi mbi tamaakudue.
T o nd' o tamaakudue.
T a nd y a tamaakudae.
Te ho ndi ho tamaakudae.
T o nd' o tamtiakudieni.
Te ha ndi ba tamiiakudue.
PRETERITO.
Mba mband' o tamudae.
Wa mband' o tamudae.
A mband 1 o tamudue.
Hua mband' o tamudae.
Wa mbandin' o tamudUeni.
Ba mband' o tamudae.
Subjuntivo.
PRESENTE.
Primera forma.
Mbi tamQakud&e*
tamuakudue.
A tamiiakudue.
Ho tamiiakudue.
tamuakudueni.
Ba tamftakudiie.
PRETER1TO IMPERPECTO.
Te mbi tamuduendi.
T o tamuduendi.
T a tamudtUndi.
Te ho tamuduendi.
T o tamudiiendini.
Teba tamudftmdL
Segunda forma.
Mba tamudae.
Wa tamudae.
A tamudae.
Hua tamudae.'
Wa tamudueni.
Ba tamudile.
PRETERITO PERFECTO.
Te mbi tamuakudumdi.
T o iamuakudumdi.
T a tamaakuduendi.
Te ho tamuakuduendi.
T o tamnakuduendmi.
Te ba iamuakuibumdi.
PLUSCUAMPERFECTO.
Te mbimadiyw&i mba tamudile.
T o madii iia tamudue.
T a madii a tamudile.
Te ho madii hua tamudae.
T o madii aa tamud&tni.
Te ba madii ba tamudue.
Potencial.
PRESENTE.
Primeva forma.
Segunda forma.
Mbi ta o tamud'it.
V o tamudile.
A V o tamudile.
Ho $ o tamudae.
f o tamudueni.
Ba V o tamudue.
Mbi te mbi tamaakudue.
f o tamaakudue.
A V a tamuakud'ce.
Ho te ho tamaakudue.
f o tamaakudue.
Ba te ba tamaakudue.
Tercera forma.
Te mbi tamuakudumdi.
T o tamilakuduendi.
T a tamaakuduendi.
Te ho tamaakuduendi.
T o tamuakudumdi .
Te ba tamQakudaendi.
tamiiakuduc.
tamuakuduenu
Ser mirado.
Para ser mirado.
Haber sido mirado.
Siendo mirado.
Habiendo sido mirado.
112
Imperativo.
mm
Seas lii mirado.
Sed mirados.
Infinitive
tamudiie.
Ka tamudUe.
Pa rC itamudue ;
Tamudut ngo.
Tamudamgo pa
due pa.
6 Tamudamgo pa.
6 tamudut tamu-
VOZ PASIVA. -FORMA NEGATIVA.
Indicative*.
PRESENTE.
Mba tamuakud'le.
Wa tamdakudah
A tamuakudae.
Una tamilakudle.
Wa tamuakudumi.
Ba tamaakadae.
PRETERITO PERPECTO.
Mbu tamuakudue.
11 tamaakudiU.
Au tamuakudue.
f/' u tamuakudue.
[J tamt+akadCuni.
B' u tam'akudae.
PRETERITO IMPERFECTA.
Mbu tamudiie.
'U tamudue.
Au tamudiie.
IT u tamudut'.
: U tamudueni.
B 1 u tamudiU.
PRETERITO INDEFINl^O.
umba mbi ha tamuakudu •■.
dtf o ha tamiakudUl.
md aha tamUakudae.
hua ho ha tamuakudue.
inymi o ha tamUakduilini.
ba ba ha tamaakudiU.
PRETERITO ANTERIOR.
Primera forma.
u' mbt ha beki-tamuduengo.
dv o ha bi-ki tamudamgo.
md a ha beki tamudiiengo.
hut ho- ha beki'tamuakudftengo.
inymi o ha bekidini tamuduengo.
Obd ba ha beki- tamudut ngo .
Segunda forma.
Mbi tamudiie.
tamudue.
A tamudiie.
Ho tamudiie.
tamudueni.
Ba tamudiie.
PLUSCCAMPERFECTO.
Mbu diya mba tamudiie,
'U diya ua tamudiie.
Au diya a tamudiie.
FUTURO SIMPLE.
Mba tamudut.
Wa tamudiie,
A tamudiie.
Hua tamudiie.
Wa tamudUe.
Ba tamudiie.
W u diya Ma tamudiie.
"U diyani na tamudueni,
B> u diya ba tamudiie.
FUTURO ANTERIOR.
Mba diye mba tamudiie,
Wa diye ua tamudiie.
A diye a tamudiie.
Hia diye hua tamudue.
Wa diye ua tamudfieai.
Ba diye ba tamudiie.
n;i
Condicional.
PRESENTS.
PKETERITO.
Te mba tamudtie.
Te Ha tamudue.
T a tamudtie.
Te h'.a tamudtU.
Te na tainud'imi.
Te batamudiU.
Mbit mba o tamudtU,
V mba o tamudtie .
Au mbao tamudiV.
H' u mba o tamudtU
U mba o tamudtie.
IV u mba o tamudtiK
Sitbjnntivo.
PRKSEXTE.
Mbi tamtiakudtU.
O tamtiakudtit .
A tamftakudtie.
Ho tam'akud'e.
tamtakudteni.
ha tam'jtkud'A.
PRKTEltlTO PERFEClO.
Tembu tamtiakudtit
V u tamakudtU.
V an tamtiakudtic.
Teh 7 u tamtiakudtif
T u tamZakudU.
Te b'u tarn nkud'r.
PLLTEtllTO JMl'EllFEGTO.
Te mini tamudtii ■".
'/'' w tamudtie.
T ait tamudtii- .
Te It u tamn>l r 'i\
T u tawud'.i Hi.
Te If u tamudtie.
PLUSCUaMPERFECTO.
Te mba diya mba tamudtii.
T a diya tia tamudtii.
T au diya a tamudtii .
Te. h J u diya htia tamudtie.
T h diya tin tamud'ini.
Te // a diya ba tamudtii .
Poteneial.
PRESENTE.
Primera forma.
Seeling n forma.
Mba U o tamudtU.
Wa V o tamudtU.
A V o tamudtil.
Htia V o tamudCU.
Wa V o tamudtii.
Ha V o tamudtie.
Mba ydle o tamudUe.
Wa ifdV o tamudiU.
A ydT o tamudtU.
Hiia tfdr a tamudtii .
Wa ydT o tamuduini.
Ha ydV o tamudtie.
Sine:. tamtiakudui
Imperativo.
PL tamtiakudtiini.
Infinf tivo con ejemplos*
Vcie pronto , por no ser visto.
tamtiakandi uitid, na na o tamfta-
kudtie.
Siento el no haber sido visto por mi Mbi yombUaki na, te mbu tamfuiku-
padre. due na hdnguh
H4
Liata de algunoa verbos de la quint a conjugacion.
Yokakiya.
Ydkdkiya.
Ydddkitfa.
Ynmjakiya.
Yambakiya,
Timbakiyu.
Pikilakiyu.
Pangakiya.
Pidukiya.
S'tngakiya.
»
Mbadkiyu.
Kumbakiya.
hdhdkiya.
Kanakiya.
Makiya.
Dikakiya.
Tibakiya.
Kakiya.
Makiya.
Himakiya.
Pakiya.
Obedecer.
Nadar.
Fortalecer.
Soplar.
Soplar fuerte.
Repetir.
Pensar.
Dirigir, gobernar.
Llamar, saludar.
Echarse.
Quedarse de noclie.
Pasar ta noche.
Fijar la vista.
Empujar, impeler.
Toser.
Volar, prometer.
Acahar, completar.
Dejar un recuerdo.
Zambullirse.
Acechar, atisbar.
Destruirse,
Ahogar, sofocar,
Volver atras , retroce-
der.
Kamanakiya.
Kalakiya.
Hovakiya.
Hengakiya.
Hdkdldndkiya.
Hamanakiya.
Dimbakiya.
Dakakiya.
Bengakiya.
Bakiya.
Timbakiyu.
Jotiakiyu.
Bomakiya.
Betakiya.
Hubakiya.
Dikakiya.
Diiakiya.
Jakiyu.
Hinakiya.
Jombakiya.
Himbakiya.
Bamakiya.
Meditar.
Orar.
Desmayarse.
Fa I tar a la palabra.
Murmurar.
Publicar.
Ignorar, equivocarse,
Apelar a....
Acercarse.
Chapear.
Empezar de nuevo.
Enganar minliendo.
lnformar.
Elevarse, levantarse.
Abajarse.
Quemarse.
Adquirir.
Gaaanciar.
Consumir.
Pedir sin cesar.
Reprender.
Jactarse.
CAPITULO SEPTIMO
DE LOS VERBOS IRREGULARES
CONJUGACION DEL VERBO « IR » - « VALAKA
FORMA AF1RMATIVA.
lndicativo.
Primera forma.
Mho iandi (\)
\Ya land*.
A (audi.
Wla fundi.
Wet landiuL
Ba lattdi.
PRESKNTE.
Segunda forma.
Yo voy.
Tu vas.
El va.
Nosotros vamos.
Vosotros vais.
Elios van.
Mbi kekendi.
ktk&ndi.
A kSkendL
Ho kekendi.
kekmdini.
Ba kekendi.
Tercera forma. (Pre-
guntando.)
Mba la Vow?
\Ya la Vove ?
A la Vove?
Htia la Vove?
^Adonde voy?
^.Adonde vas?
/.Adonde va?
,:Adonde vamos?
Wa la l&m ove? ^Adonde vais?
Ba la Vove? ;Adonde van?
(1' Ordinariamente en la pronunciaci6n se contentan los bengas con de-
cir Mba-li , wa-li , etc.
Adeinas, tenjrase presente que el cambio de la silaba ndi en te tiene tam-
bien lugar en los verbos irregulares. Y asi Mba landi se convertira en
Mba late...*
115
PRBTERITO IMPERFECTA
Primera fwma. Segunda forma.
Mbi ma vatandL Yo iba.
ma valandi.
A ma valandL
Ho ma valandi*
ma valandini.
Ba ma valandi.
Tii ibas.
El iba.
Nosolros ibamos.
Vosotros ibais.
Ellos iban.
Mbi ma kikhidi.
€ ma k'ekindi.
A ma kikendi.
Ho ma kvkendi.
ma kekindini.
Ba ma kekendi.
PRETER1T0 PERFECTG (1).
Yo fui, lu fuiste, el iu6 f etc,
Primera forma. Segunda forma.
O umba mbi ma valaka.
ava o ma valaka.
ma a ma valaka.
hah ho ma valaka.
O inytni o ma valakani.
ba ba ma valaka.
Primera forma.
Mbi valindi.
O valindi.
A valindi.
Ho valindi.
valindini.
Ha valindi.
umba mbi valakidi.
dvr o valakidi.
md a valakidi.
hUr ho valakidi,
injjcni o valakidini.
bd ba valakidi.
PRETERITO INDEFINIDO.
He ido, has ido, etc.
Segunda forma.
Mbi kekindi.
kfkindi.
A kekindi.
Ho kvkindi.
ktkindini.
Ba ktkindi.
PLUSCUAMPEUFECTO.
Yo habia ido, Hi...., etc.
Tercera forma.
Mbi valakindi.
valakindi.
A valakindi.
Ho valakindi.
valakindinin
Ba valakindi.
Primera forma.
Mbi jaka mbi valaka.
jaka o valaka.
A jaka a valaka.
Ho jaka ho valaka.
jaka o valakani.
Ba jaka ba valaka.
Segunda fo rma.
Mbi jaka mbi kckv.
jaka o kvkh.
A jaka a kfikr.
Ho jaka ho ktke.
jaka o ktkrni.
Bajaka ba kekr\
Primera forma
FUTURO SIMPLE.
Yo ire, tii iras, etc.
Mbika valandi (2).
ka valandi.
A ka imlandi.
Ho ka valandi.
ka valandini.
Ba ka valandi.
s, etc.
Segunda forma. (Preg untando.)
ri ka la h ove? ^Adonde ire?
Mbi »<* *«■ , c ut
ka la r ove?
A ka la r ove ?
Ho ka la V ove?
ka la Uni *ve?
Ba ka la /' ove?
<?Adonde ire?
<;Adonde iras?
^Adonde ira?
<<Ad6nde iretaos?
^Adoude ireis?
^Adonde iran?
(1) Este tiempo tiene, ademas de las que se expresan, otras dos forinas
que se obtienen mudando la palabra valaka de la primera en keke, y la pala-
bra valakidi de la segunda en kekidi.
(2) Al pronunciarse se dice Mbi ka 'tandi , O ka landi , etc.
Mudando en valakandi la palabra valandi de este tiempo se obtiene otra
forma.
116
KUTURO ANTERIOH.
Yo habre ido.
Primera forma.
Segunda forma.
Mba mbandi o vala.
Wa mbattd 1 o vala.
A mband' o vala.
H«ia mband' o rala.
Wa mband' o valani.
Ba mbmtf o vala.
Mba mbate o vala.
Wa mbaV o vala.
A mbaV o vala .
Htia mbaV o vala.
Wa mbaV o vala,
Ba mbaV o vala.
Condicional.
PUESENTE.
Primer a forma.
Segunda forma.
Te mbi ka valakandi.
V o ka valakandL
7'' a ka valakandL
Te ho ka valakandi.
r o ka valakaiidini.
Te ba ka valakandi.
Te mbi ka \Hlandi.
T' o ka 'landi.
T y a ka 'landi.
Te ho ka 'landi.
V o ka 'land int.
Je ba ka 'landi.
Ejemplo.
Si mi padre hubiese querido, yo iria Paia ajaka a vahaka, te mbi ka land'
(hoy) a Benito. o Ngdngd.
PUETERITO.
Primera forma. Segunda forma.
Mbi mbakindi o vala.
mbakind J o vala.
A mbakhuV o vala.
Ho mbakind' o vala.
mbakindini a nilani.
Ba mbakina" o vala.
Tercera forma.
Mbi mbaki'i o vala.
mbakii o vala.
A mbakii' a vala.
Ho mbaliV o vala.
mbakheii' o valani.
Ba mbakii' o vala.
Guarta forma.
Te mbi valakiie.
T o vabtkiUi.
7 ' a valakiie.
Te ho valakhe.
V o valakiieui.
Te ba valakiie.
A no hnber llovido ayer
ido a paseo.
Primera forma.
Mba vala.
Wa vala.
A vala.
H'a vala*
Wa valani.
Ba tula*
Te mbi kckite.
V o ktkiie.
T a krkiie.
Te ho kakile.
V o fcrfriteni.
Te ba kekiie.
Ejemplo.
huMemnos Mbuiya e jaka e ndkd vaiko, te
kikite o mejopo.
Snbjnntivo.
PRESENTS.
Segunda forma.
Mbi valake.
valake.
A valake.
Ho valake.
valakeni.
Ba valake.
ho
Tercera forma.
Miri kek#.
k?ke.
A ktkr.
Ho ktke.
ktt'tni.
Ba k;k:.
117
N' umbo, mba vdla.
Na n'dvff fta vala.
Nt mi a vala.
Cuarta forma.
iVff h<iv hna vala.
N y iny?ni ua valani.
Na btx ba vala.
Te mbi ma valandi.
T' o ma valandi.
V a ma valandi.
PRETERITO 1MPERFECTO.
le ho ma valandi.
V o ma valmdini.
7> ba ma valandi.
PHETERITO PERFECTO.
Primera forma.
Segruuda forma.
Te mbi. valakindi.
T o valakindi.
V a valakindi.
T* ho valakindi.
T o valakindini.
Te ba valakindi.
Primera forma.
Te mbi ma diyandi mba vala.
V o ma dt-t aa vala.
T a ma di~i a vala.
Te ho ma di-i hua vala.
T o ma di-i da valani.
Te ba ma di4 ba vala.
Te mbi k?kindi.
T o kekindi.
T a kekindi.
Te ho ktkindi.
T o kikindini,
Te ba kekindi.
PLCSCUAMPERFSCTO.
Segunda forma.
Te mbi ma tfeyandi mbi krkii
T o ma dii o kekt.
V a ma di-i a kek'\
Te ho ma di-i ho kekt.
T o ma di-i o kekeni.
Te ba ma di-i ba AyAv.
Imperativo (I).
Ve tii : Yulaka, 6 AV'Ay. — Id vosotros : Valakani, 6 K&ktni.
Infinitive*,
iv : vala.— Para ir : ha vala. — Yendo : VaUndi. — Haber ido ; Valango pa.
— ■ Iio : Vale vale pa , 6 Valango pa.
Ejemplos.
Si el hubiese ido.
Guando hava ido.
jaka o valango pa.
ma- n biki valango pa.
EJERCICIO PRACTICO SOBRE EL VERBO «ir»
Yo voy a la China.
V.tmos al paseo de la tarde.
Tu vas a comer, es verdad.
Yosolros v.'iis a paseo, y ellos van a
divertirse.
Mba land 9 o China.
Hfia land' o mejopo mia kola.
Wa li kaja, na ndi pdkiiipalciie,
Wa li kajopanidmi, na ba li ka jo-
kauide.
(1) Kike es un vorbo que carece de infinitivo y algunos otros tiempos;
mas en el uso del imperativo es casi siempre preferido, por ser mas energico.
En geneial, pues , de ento verbo defectivo puede decirse que se usa cuando
so quiere hablar con energia y dar mayor fuerza a la frase.
118
<F.Adonde vas tu?
fillos, ^adonde van?
^Adonde va 61 con aquellos bambus?
iDonde vamos hoy con todas esas
cajas7
Yo salgo para Gabon.
Yo voy a partir para Ulato.
Ahora salimos para Benito.
/,Dice que vamos a Benito?
Yo iba a to mar mi sombrero a oasa de
Juan.
Cuando llovia, el iba a ver a su ma-
dre.
<;Ibas tu a ver al maestro?
Si , senor; yo iba a verle.
Nosotros ibamos a menudo a orar en
la Iglesia.
Ellos iban muchas veces a coger pa-
jaros.
Iba el tambien a coger murcielagos?
; Tambien iban a pcscar ellos?
Y tu, ,< tambien ibas?
Si , senor ; yo iba muy a menudo.
Cuando fui a I pueblo, mi madre me
recibio muy bien.
He ido a visitar a mi hermano,que
enfermo ayer.
Apenas hube Ilegado, le atendi inme-
diatamente.
Cuando 61 llego, yo habia partido ya.
Yo ire a Gabon manana por la ma-
nana.
Ire a trabajar al campo.
Manana a medio dia yo habre ya par-
tido.
Tu habras partido antes que yo venga.
Si tuviera una buena ocasion, iria a
visitar a Fernando Poo.
A no ser por el mat tiempo, yo hu-
biera ido a Elobey.
El desea que yo vaya a su casa.
Yo deseo que el vaya de prisa.
Convendria que yo fuese al amane-
cer.
Es de desear que haya ido a bordo
antes que parta el vapor.
Convendria que e*l hubiese ido a Es-
pana.
Conviene que yo vaya a trabajar.
Tu debes ir en seguida a recitar tu
leccion.
Quieromarclaarme.
El ha venido para ir a Gabon.
Yendo a Elobey hemos tenido mala
mar.
Al ir nos hemos encontrado.
(1) Las vocales que esten eon distinto caracter de letra en fin de diecidn
y antes de otra palabra que empieza tambien con vocal, deberan omitirae en
la pronunciacion , y en la escritura pod ran suplirse con el ap6strofo.
Wa la le ove ?~0 kekr. le ove? (i)
Ba la le ove ? = Ba keke le ove ?
A la le na mbanja tedim ove?
Hua la le n y obuhaa na bfgala te bene
ove ?
Mbi kekend' o Pongue,
Mbi kekend' o Ulato.
Ho^ kekind* o Ngdngd.
Vdkd na, h-ia land* o Ngdngd?
Mbi ma valandi ka ndngd epokolo
ame o ndaboja Juan.
A ma valandi ka yene nyanguB, o
mbuiya e mand.
ma valate kayme upangii ?
Ej mbi ma valate.
Ho kekendi ka kalakiya o Iglesia njo
He.
Ba ma kekendi njo tie, ka bdeyaka
londni.
A ma k;kHcpe ka bileya makulukupe?
Ba ma kekete pe ka ueya bejaka?
Nandi dve, o ma kekete pe ?
E y mbi ma kekete njo iU.
umba mbi ma valaka o mboka , jaye
a ma homaki mba.
Mbi kekindi ka yene muana paia , na
mehiyo oviya vaiko.
umba mbi beki vatango, k' umba
mbajinga md ildud.
Mbi ma dii mba vala, o md a ma pa.
Mbi ka land 7 o Pongue, vake n* ubua.
Mbi ka y li kajanja o muanga.
Mbi ka dii mba vala vake hohonganen*
go joba o miolo.
ka dii Ha vala, umba na taka o pa*
Mbi jaka na eoanigo eyamu, te mbi
ka' land' o Eevnando Poo.
Egombe e jaka e bebe, te mba mband' o
vala o Eloby.
A vahaki na mbi valake o fiaju.
Mbi yombuaki na a kike udad.
bulnla bo ma ya, te mbi ma dii mba
vala.
Mbi yombuaki na V o valakindi o bm-
lo b J utangani. bd na taka o rain.
Mbi yombuaki na, V o diyaki " vala
o PaMle.
Mbi V o vala ka janja.
V o vala ka pakuua leccion f dvc.
Mbi vahakandi o vala.
A pdkindi ka vala o Pongue.
Ho keke o Eloby ho duaakindi eningo
ebe.
Ho bonganakiyendi, o vane ho kike.
m
FOKHA NEGATIVA DE <VALAKA».
Indicative*.
PRESEFTE.
Mba keke. Yono voy.
Wa keke. Tu no vas.
A keke. Kl no va.
Una kekc. Ncsotros no vamos.
Wa ktke. Vosotros no vais.
Bakeke. Ellosnovan.
PRETERITO PERFEGTO.
u* mbi ha kt'kidi
dv* o ha kt'kidi.
md a ha kkidi,
hue ho ha kfkidi.
inymi o ha kekidini.
bd ha ha kt'kidi.
PRETERITO 1MPERFECTO.
Mbu vala.
'U vala.
Au vala.
W u vala.
'U valani.
B' u vala.
Yo no iba.
Td no ibas.
El no iba.
Nosotros no ibamos
Vosotros no ibais.
Ellos no iban.
PERFECTO ANTERIOR.
u' mbi ha bekidi valango.
dv' o ha bekidi valango.
md a ha btkidi valango.
hat ho ha Mkidi valango.
inymi o ha bekidini valango.
bd ba ha bekidi valango.
■N. B. El prelerito indefinido es igual at imperfecta (Mbu kike 6 mbu vala).
PLUSCUAMPERFECTO.
Mbu diya mba vala.
'[/ diya ua vain.
Au diya a vala.
Hut: diya hfta vala.
'U diya ua valani.
/>" u diya ba vala.
Mba diye mba vala.
Wa diye ua vala.
A diye a vala.
FUTURO SIMPLE.
Mba vale.
Wa vale.
A vale.
Una vale.
Wa wde.
Ba rale.
FUTUROCOMPUESTO.
Hua diye h'ta vala.
Wa diye ua valani.
Ba diye ba vala.
Conditional.
PRESENTE.
PRETERITO.
Te mba ydle o vala.
Te a a ydr o vala.
T a yaF o vala.
Te hiia ydr o nala.
Te fta ydV o valani.
Te ba ydl' o vala.
PRESENTE.
Mbi kike, 6 Mbi valake.
keke , 6 valake.
A keke, 6 A valake.
Ho kike, 6 Ho valake.
kckeni, 6 valakeni.
Ba kt'ke, 6 Ba valake.
Te mbu mba o vala.
V u mba o vala.
T au mba o vala.
Te h? u mba o vala.
T u mba o vala.
Te bu mba o vala.
Subjuntivo.
PRETERITO 1MPERFEGTO.
Te mbu kike, 6 Te mbu vala.
T u keke, 6T u vala.
V au kike % 6 T au vala.
Te tf u keke, 6 Te h 1 u vak.
T u kikeni, 6 V u mlani.
Te V u keke, 6 Ts b 1 u vala.
120
PRETEEHTO PERFEGTO,
TV mbu valaka , 6 kike.
T u vclaka , 6 kike.
T an valaka , 6 kike.
Te h y n valaka , 6 kike.
V u vitlakani, 6 kikeni.
Te b y a valaka , 6 A^fo?.
PRgSENTE.
PLUSCUAMPERFECTO.
TV m&u diyaka mha vala.
T u diyaka ua vala.
T an diyaka a vala.
Te A' u diyaka hua vala.
7 ' u diyaka ua valani.
Te If u diyaka ba vala.
Potencial.
PRETER1TO.
Mha h o vala.
Wa V o vala.
A r o vala.
Ilia f o vala.
\Ya V o valani.
Ba V o vala.
El ha resueito no ir a paseo.
Mha ydlc n ralu.
Wa ydr i) ruin.
A ydV o vala.
Hua ydr o vala.
Wa ydr o va-lani.
Ha ydr n vala.
Iiifiiiitivo.
A
mba mi mbi vaktke o
kandakidi
mejopo.
Nota. Siguen la misma forma del verbo Valaka los que a contiuuacion se
expresan: kmka, caer ; kaiaka. escapar; uaka, morir ; teaka, matar con ai-
gunos olros. El participio de pmsente de todos eslos, incluso Valaka, es como
sigue : Vahndt, k'Undi, k -Hindu uendi y uiindi. El participio de preterito es '
Valango, kiango, kteyango, iiango y fceyango.
EJERCICIO PRACTICO.
Vo no voy ;i Espana.
Yo no iba junto con mi hermano a la
Iglesia.
Porque no iueron a la escuela, mi pa-
dre Ies castigd.
No hemos ido a ver aquel bote.
Por no hatier ido y vuelto pronto, me
encontre con esta calamidad.
Vo no hnbia ido todavia cuando eilos
Uegaron.
Yo no iie jamas a Inglaterra.
El domingo por la manana no habrao
ido todavia.
A no ser por mi hermano, que vivc
conmigo, yo jamas iria a aquel pue-
blo.
A no haberme V. mandado ir, yo no
t hubiera partido.
No vayas tu a su pueblo.
No vayais con aquellascompanias.
No vaya yo a perder mi tiempo sin
hacer nada.
El sentira mucho que no fuese yo a
Francia con mi maestro.
Cuando ellos lleguen, convondria que
no fueseis.
Mba ktki o e hiki Pantile.
Mba vala na muanina njaniba o igle-
sia.
bd ba ha kikidi o sikulu paia a ma
vomaakidi bd.
Tf u vala ka yini evanigo te yeni.
umba mbi ha b?kidivalango s rt itim-
ba mbmji pdkd k 1 umba mba lata
na njuke.
Mbu diya mba vala , o bd ba ma pd.
Mba vale o e hiki ya Ngilihi.
Ha diye ba vala, o sand n y ubua.
Milan' ina a jaka a diye n' umba o
njamba, te mba ydr o vala o mbolv
tini.
Tombekete sombiaki mba na mbi kihe,
te mbu mba ok eke.
kike o mboka 'ju.
kikeni o njamba tini.
Mbi valake ka nyangi egomhe amt , /
hae elombo.
Akatatandina tembu valaka n" upan-
gii muame o Fala.
bd ba ma pd y te u vala.
121
Ojafa yo tampoco hubiese ido cuando Te mba diyaka mba vala, o b r l ba p?U
flegaron. kidi.
<-: No ins tii al momento a presentar lu Wa fa o vala ka levuti ehavn* dv? ?
trabajo?
To no puedo ir corriendo, porque Mba ydl' o vala membila , nikabojana
tengo un pie malo. beko be haki mba mehhjo.
« YOKAKA % , OIR.
Mas cuando oyereis de guerras y de Xdi o inyeni-o kit yokmi beduka , mi
rumores de guerras, no temais. sango ja beduka, o papolanakeni.
APJIENDER, « YOKWAKAK — CONOCER, SABER, * YOWAKB ».
Y de !a higuera aprended una seme- Nandi yokuakani nkanakddi mm' le
janza. Cuando sus* ramos estan ya ya itdld. Oning? mekilibanjo meaju
tiernos, y las liojas nacidas , cono- me ngite mebdbu, na me kapwnakt
ceis que esta cerea el esiio. bekai> o yo'.udeleni na bokd ton
b'ndi pi?Je.
« TOMBAKA » , PASAK. — t< HAMAKA » , SL'GBDEK, TEXER LL'GAR.
Kti verdad os digo que no pasara Mbambaye<mbilangaakiyandi/nytnu
esla generation, que todo esto no igona Ukadi ja tombe, belombo th
sea cutnplido. kabe b?eh?pi be V a hama.
E; cielo y la tierra pasarau, mas mts He na oba be ka tombandi, ndi ndaga
palabras no pasarau. jam 'a ja tombe.
« KET.EVAKA » , AVISAU. — « PEPWAKA » , VltilLAU. — « KALAKIYA » , ORAR.
Eitad sobre aviso, velad y orad, por- Kelevakani, pep-lakani, kalakiyani tl-
que no sobeis cuando sera el ttempo. pi. ; da yotimi o egombe e ka pdyj.
C0NJUGAC10N DEL VERBO VENIR = «VAKA».
Indicativo.
PRKSEXTK. PRETERITO IMPERFECT*).
Mbl vaka ndL Mbi ma viya ndi.
O vaka ndi. ma viya ndi.
A vaka ndi. A ma viya ndi,
lln vaka ndi. Ho ma viya ndi.
O vakandini. ma viya ndini.
Ha vaka ndi. Ha ma viya ndi.
PRETERITO PERFECT*).
'Primera forma. Seprunda forma.
amba mbi ma vaka. Mbi ma vaka ndi.
dve o ma vaka. ma vaka ndi.
md a ma vaka. A ma vaka ndi.
hue ho ma vaka. Ho ma vaka ndi.
inyeni o ma vaka. ma vaka ndini.
bd ba ma vaka. Ba ma vaka ndi.
!22
PRKTERITO INDEFINIDO.
Primera forma. Segunda forma.
Mbi vaki ndi. Mbi viye ndi.
vaki ndi. Q viye ndi.
A vaki ndi. a viye ndi.
Ho vaki ndi. Ho viye ndi.
vaki ndini. q v (ye ndini.
Ha vaki ndi. j$ a v iye ndi.
PRETER1TO ANTERIOR.
Primera forma. Segunda forma.
() umba mbi btkidi viyango. Mba viya.
dvr o bekidi viyango. Waviya.
md a btkidi viyango. A viya.
htie ho bekidi viyango. Hua viya.
Oinyeni o bekidini viyango. Wa viyani.
ba ba b?kidi viyango. Ba viya.
PLUSCUAMPERFECTO.
Primera forma. Segnnda forma (1).
Mbi ma tfiyandi mba viya. Mbi jaka mbi vaka.
ma di-i iia viya. jaka o vaka.
A ma di-i a viya. A jaka a vaka.
Ho ma di-i hua viya. Ho jaka ho vaka.
ma di4ni ua viya. Ojakani o vakani.
Ba ma di-i ba viya. Ba jaka ba vaka.
FUTURO SIMPLE, FUTURO COMPCESTO.
Mbi ka viyandi. Mbi ka diyandi mba viya.
ka viyandi. ka di-i Ua viya.
A ka viyandi. A ka di-i a viya.
Ho ka viyandi. Ho ka di-i hah riya.
ka viyandini. ka di-ini iia viyani.
Ba ka viyandi. Ba ka di-i ba viya.
Condicional.
PRESENTE. PRETERITO.
Te mbi te mbi vaka. Mba mbandi o viya.
V o f o vaka. Wa mband* o viya.
T a V a vaka. A mband' o viya.
Te ho te ho vaka. Hua mband* o viya.
T oV o vakani. Wa mband' o viyani.
Te ba te ba vaka. Ba mband* o viya.
(1) Esta segunda forma se usa cuando la frase va precedida de la conjun-
ct dn conditional si.
423
Snbjantivo.
PRESENTS.
Primera
forma.
Segunda forma.
Mbi oake.
V vaka,
A vake.
Ho vake.
vakani.
Ba vake.
Mba viya,
Wa viya.
A viya.
H?*a viya.
Wa viyani,
Ba viya.
PRETERITO IMPERFECTA)
PRETERITO PERFECTO,
Te mbi ma viyandL
T o ma viyandi.
T a ma viyandi.
Te ho ma viyandi.
V o ma viyandini.
Te ba ma viyandi.
Te mbi vaki ndi,
T o mki ndi.
V a vaki ndi.
Te ho vaki ndi,
V o vaki ndini,
Te ba vaki ndi.
PLUSCUAMPBRFECTO.
Te mbi ma tftfyandi
T o ma di-i 4a viya.
T a ma di-i a viya.
mba viya.
Te ho ma diysndi Ma viya.
T o ma di-ini Ua viya,
Te ba ma di~i ba viya.
PotenciaL
primera forma.
Segunrta forma.
Mhi ta o viya.
V a viya.
\ C o viya.
Ho V o viya.
V a viyani.
Ba V o viya.
Mbi te mbi vaka.
f o vaka.
A V a vaka.
Ho te ho vaka.
V o vakani.
Ba te ba vaka.
Imperative*.
Yen tii, vaka.
Venid, vakani.
Infinitivo.
Venir, o viya.— Para vetiir, ka viya.— Haber venido, mbi t o, a, /w, o, ba>
vaka. — Viniendo, mbi, o, a, ho, o, ba y vaka. — Habiendo venido, viyango, 6 vi-
yango pa, 6 viye viye.
Advertencia.
En el verbo que acabamos de conjugar se nota que en algunos de sus
tiempos lo confunden los bengas con el verbo pdkd , llegar ; por eso io pon-
drenios a continuacion , ya que su conjugation es igual a la que ante cede.
144
CONJUGACION DEL VERBO «Paka», LLEGAR, ARRIBAR.
Indicativo.
PRESE3STE.
PRETERITO IMPERFECT.).
Mhi pdkd ndi.
paid ndi.
A paid ndi.
Ha pdkd ndi.
O pdkd ndini.
fta pdkd ndi.
Primera forma.
umba mhi ma pdkd.
dvf* a ma pdkd.
md a ma pdkd .
hilt ho ma pdkd.
inyni o ma pdkdni.
hd ha ma pdkd.
Mhi ma pd ndi.
ma pd ndi.
A ma pd ndi.
Ho ma pd ndi.
ma pd ndini.
Ba ma pd ndi.
PRETERITO PKRFECTO.
Segunda forma.
Mbi ma pdkd ndi.
mapakd ndi.
A ma pdkd ndi.
Ho mapakd ndi.
ma pdkd ndini.
Ua ma pdkd ndi.
PRKTERITO IXDEF1NIDO.
Mhi pakindi,
pakindi.
A pakindi.
Primera forma.
Ho pakindi.
pdkindini.
Ba pakindi.
PRETERITO ANTERIOR.
Segunda forma.
umba mhi bckidi pdngo.
Odv o bckidi pdngo.
md a bikidi pdngo.
hue ho btkidi pdngo.
inymi o btkidi pdngo.
ha ba btkidi pdngo.
Mba pad.
Wa pad.
A pad.
H r ai pad.
Wa pddni.
Ba pad.
PRETERITO PLUSCUAMPERKECTO.
Primera forma. Segunda forma.
Mbi ma diymidi mha pad.
ma di~i tia pdd.
A ma di-i a pad.
Ho ma di-i hua pdd.
ma di-ini ua pad.
Ba ma di-i ba pad.
FUTURO SIMPLE.
Mhi ka pd ndi
ka pd ndi.
A kapd ndi.
Ho ka pd ndi.
kapd ndini.
Ba ka pd ndi.
Mhi jaka mhi pdkd.
jaka o pdku.
A jaka a pdkd.
Ha jaka ho pdkd.
jakani o pdkdni.
Ba jaka ba pdkd.
FUTURO COMPUESTO.
Mbi ka dtyandt mba pdd.
ka di-i tia pdd.
A ka di ia pdd.
Ho ka di-i Ma pdd.
ka di ini ua pad.
Ba ka di-i ba pad.
m
Condicional*
PRESENTE. P11STERITO
Te mbi te mbi pdkd. Mba mbandi opd[[).
ToVopdkd. Wamband ojpa.
V a V a pdkd. A mband' » pa. a
Te ho te ho pdkd. Hm mbaita o pa.
ToVopdkdnL Wamband o pa.
Te ba te ha pdkd. Ba mband 9 o pa.
Subjuntivo.
PRESENTS.
Primera forma. Segunda i'onna,
Mbi pake. Ho pake. Mha paa, thm pm.
pakd Opdkdni. Wa paa. wa pmnt
A pake. Ba pake. A pad, Ua paa.
PRETERITO IMPERFKCfO. PRKTERITO PEltFEfiTO.
Te mbi ma pd ndi. Te mbipdkindi.
T omapdndi. Topakindi.
Tapdndi. Tapakindi
Te ho ma pd ndL Te ho pjiki ndi.
T o ma pd ndini. T ° P&ki ndmi.
Te ba ma pd ndi. Te ba paki ndi.
rLl'SCUAMPEHFECTO.
Te mbi ma diytintii mba pad. Te ho ma rfiyandi Ir.a pad.
T o ma di i ua pad. T o ma di-ini r.a pan.
T a ma di4 a pad. Te ba ma di-i ba paa.
Potenclal.
PRESENTS. PRETERITO.
Mid taopd. Mbi te mbi pdkd.
V o pd (6 Lien, la pd). V o paka.
Wo pd. A V a paka. ^
Ho V o pd. Ho te ho paka.
Tapani. Qt> opdkam.^
lia V o pd. Ba te ba paka.
Imperative
Pakd = Llega tu.
Pdkdni — Liegad vosotros.
Infinitivo.
Llegar — pu.
Para llegar. = /ta pd. i a
Haber llegado = Mbi, o, a, ho^o, ba paka.
Habiendo llegado = Pdngo pd, pm pd*.
(1) Aqui, como en los demas caeos, el ndi pnede cambiarse por it;
C0NJU6ACI0N DEL VERBO «PODEB» = «YALAKE».
Hay aigunos verbos <|ue, aunrjue regulares en suconjunto, se sirven,
sin embargo, de otro verbo para la construction de alguno de sus liempos.
Por lo comun, este verbo adjunto es el verbo ser en sentido de estar; y en
este caso, el verbo que sigue al suplente estar asume la forma 6 mejor el sig-
nificado de gerundio, 6 tambifSo de participio de presente. Una deestas formas
se nulla en uso eu el presente de indicativo del verbo poder, como sigue:
Indieativo.
PRESENTE.
Primera forma irregular.
Mbi te [\ ) mbl bomaka. Yo puedo estar 3zotando.
O V ojaka. Tu puedes estar comiendo.
A V a -aaka. El puede estar muriendo.
Ho te ho tumbnakidi. Podemos estar cantando.
4) teni o pumakani. Podeis estar saliendo.
Ha te ba yaka. Pueden estar durmiendo.
( 1 ) Aqni puede notarse el valor de la particula te, que en este caso encie-
rra el doble significado de estar y poder.
128
Sefrnnda forma.
Mbi lembiydldki .
Puedo.
V o ydldk'.
Pucdes.
A V a)/dldki.
Puede.
Ilo te ho ydlriki.
Podeinos.
V o ydldk r-m.
Podeis.
Ha te ba ydldki.
P tied en.
PHETKIUTO PEftFECTO.
Mbi ma ydldkindi.
ma ydidkhndi.
A ma ydldk, ~ndi.
Ho ma ydldkindi,
O ma ydldk udini.
Ha ma ydldkondi.
I'HETERITO IMPEP.FECTO.
Mbi ma ydlendi.
ma yil : ndi.
A ma ydlindi.
Ilo ma ydl'ndL
ma ydlmdini.
Ba ma yalindi.
PRETRRITO 1NDEFIMD0.
Mbiydldkidindi.
yildkidindi.
A ydldkidendi.
Ho ydldkidindi.
ydldkidindini.
Ba ydldkidindi.
PCEIERITO PIXSCUAMPEItFECTO.
Mbi ma tf/yand? mba ydi .
ma di-i ~a yil?,
A ma di-i a ydlf.
KU'IHItO SIMPLE.
Yo [0(1 to.
Mbi I: a yalindi.
kit ydiindi.
A ha ydlindi.
Ilo ka ydiindi.
ka ydUndini.
Ha ka ydlindi.
PHKSKXTE.
Yo pndri.i.
Te mbi te mbi ydldki-
T o f ydldk i.
V a V a ydldki^
Te ho te ho ydldk r.
T' o V o yHdkiwi.
Te ba te ba ydldk t.
Pi inner a forma.
Mbi ylldki. Que yo pucda.
Ydldki'. Que lu pnedas.
A yal'ikh Que el pueda.
Ho yihikh Que nnsolros pndamns.
Ydfukini (I;. Que vosotros pndais.
Ba yildk : . Que cllos puedun.
Ho ma dixiuidi hla ydlt.
ft ma di-i c.a ydltiti.
Ba ma di-i ba ydli.
FUTURO COMPUESTO.
Yo liabrc podido.
Mba mbatc (o mhand\)o ydlf.
Wa mbain (6 mbandij o ydlf.
A mbatv (6 mbandij o yati.
11 a mbatti (o mbandij o ydlf.
Wa mbatu (6 mbandxj o ydlini
Ba mbate (6 mbandij o ydli.
i'Oiidicional.
IUlETEIUTO.
Yo hubicm podido.
Te mba mbate n yile.
Te ~a mbaV o ydli.
7 1 ' a mbaV o ydi .
Te hut whuV o ydlf.
Te fta mbuP o ydlini.
Te ba mbaC a ydli.
Snbjnntivo.
PUESENTE.
Sfpunda forma.
Mba ydle.
Wa ydli'.
A yilh.
Ha ydle.
Wa ydlini.
Ba ydli.
(1) En **ste tiempo se omiton los pronotnbres de Ins dos segundas peraonas
c ii It fr;ise afirmativa; con dichos pronomlires so forma la nogativa.
129 N
PRBTERITO IMPEHFECTO. PRBTERITO PEHFECTO
Te mbi ma ydlendu Te mbi ydldkide ndi.
T' o ma yatindi. T o ydldkide ndi.
T a ma yatindi. V a ydldtide ndi.
Te ho ma ydtindini. Te ho ydldkid* ndi.
T' o ma ydlendu T o ydldkide ndini.
Te ba ma ydlendi. Te ba ydldkide ndi.
PUSi UAMPERFECTO.
Te mbi madij/andi mba ydlr. Te ho madi-i hua ydti'.
V o madi-i ua ydti\ T o madiyandini Aa ydtini.
V a madi-i a ydti. Te ba maki i ba ydti.
Jlod© potencial.
Primera forma. Segunda forma.
Mbi V o ydti. Mbi te mbi ydldke.
ta ydti. V o ydldke.
A f o ydti. A V o ydldke.
Ho V opdle. Ho te hoj/dldke.
ta yatini. V o ydldkfni.
Mil f o ffdle. #'« te ba ydldke.
Tei'cera forma.
Te mbi ydldkidiudi. Te ho ydldkidendi.
T o yd'idkiduidi. V o ydkikidendini.
V a yuldkidindt. Te ba ydldkidendi.
Iitfinitivo.
Poder, ydti. Para poder, ha ydti.
Ejemplos.
EI hombre, pudiendo trabajar, nodebe Moto a janjaka, a Inkakaodiya moho.
estar jamas ocicso. ^ A ^
Pudiendo el hombre obrar el bien, Moto a f o yati- o haka baamu , vaka-
i como es que obra lo que es malo ? na a haka bobe?— Y kabojana ithi-
— Porque las iuciinaciones de su gidija n tenia mt.ajtt i'nd* ibe.
corazon son malas.
Verbos identicos en la escritnra y no en el slgnificado.
Hay cierto niimero de verbos en esta lengua, que si bien se escriben y con-
jugandel mismomodo, tienen muy distinto significado, el cual distinguen per-
fectamente ios hengas por medio del acento 6 pronunciation. De ellos vamos a
poner a continuation un ejemplo, procuraado dar una idea aproximada del
modo como se pronuncian, valiendonos para esto del acento ortografko y de la
duplication de algunas vocales.
130
CONJUGACION SIMULTANEA DE «YAKA*, DORMIR, Y «YAKA», LLORAR.
Indicative
PRESENTS.
Mbi yakandi.
yakandi.
A yakandi.
Ho yakandi.
yakandini.
Ba yakandi.
Mbi ma yandi.
ma yandi.
A ma yandi.
Ho ma yandi.
ma yandini.
Ba ma yandi.
Yo duermo.
Tii duermes.
EI duerme.
Nosotros dormimos.
Vosotros dormis.
Ellos duermen.
Mbi yakandi.
yakandi.
A yakandi.
Ho yakandi.
yakandini.
Ba yakandi.
PKETERITO 1MPERFECT0.
Yo dormia.
Tu dormias.
El dormia.
Nosotros dormiamos.
Vosotros doniiiais.
Ellos dormian.
Mbi ma yaandi.
ma yaandi.
A ma yaandi.
Ho ma yaandi.
ma yaandini.
Ba ma yaandi.
Yo lloro.
Tu lioras.
EI Mora.
Nosotros Uoramos.
Vosotros llorais,
Ellos lloran.
Yo lloraba.
Tu llorabas.
El llorabn.
Nosotros llorabamos
Vosotros llorabais.
Ellos lloraban.
PRETER1T0 DEFINID0.
Primera forma.
ttmba mbi yakidi. Yo dormi.
dv' o yakidi. Tu dormiste.
ma a yakidi. El durmio.
hue ho yakidi. Nos. dormimos.
hiymi o yakidini. Vos. dormisteis.
O ba ba yakidi. Ellos durmieron.
u y mbi yaakidi. Yo More.
dv y o yaakidi. Tii lloraste.
md a yaakidi. El lloro.
Me ho yaakidi. Nos. Uoramos.
Oinyenioyaakidini. Vos. llorasteis.
ba ba yaakidi. Ellos lloraron.
Segunda forma.
Yo dormi.
Tu dormiste.
El durmio.
Nosotros dormimos.
ma yakandini. Vosotros dormisteis.
Ba ma yakandi. Ellos durmieron.
Mbi ma yakandi.
ma yakandi.
A ma yakandi.
Ho ma yakandi.
Mbi ma yakandi. Yo More.
ma yakandi. Tii lloraste.
A ma yakandi. El lloro.
Ho ma yakandi. Nosotros Uoramos.
ma yakandini. Vosotros llorasteis.
Ba ma yakandi. Ellos llorarou.
PRETERITO INDEF1NID0.
Mbi yandi.
O yandi.
\ yandi.
Ha yandi.
O yandini.
Ba yandi.
Yo hube dormido, etc., etc.
o n'-mbi bekidi yango.
dv o beki-yango.
i) md a beki-yango.
hue ho beki-yango.
inymi o bekidini yango.
O ba ba beki-yango.
Yo he dormido.
Mbi yendi.
Yo he llorado.
Tii has dormido.
yendi.
Tii has llorado.
El ha dormido.
A yendi.
El ha llorado.
Nosotros nemos dormido.
Ho yendi.
Nosotros nemos llorado,
Vosotros habeis dormido.
yendini.
Vosotros habeis llorado,
Ellos han dormido.
Ba yendi.
Ellos hau llorado.
PRETERITO ANTERIOR.
Primera
forma.
Yo hube llorado, etc., etc.
u'-mbi bekidi yaango.
dv* o beki-yaango.
md a beki yaango.
hue ho bi'ki-yaanyo,
inyeni o bekidini yaango.
bd ba beki-yaango.
131
Begimda forma.
Mba tja. Yo hube dormido.
Wa ya. Tu hubiste dormido.
A ya. El hubo dormido.
H ia ya. Nosotros hubimos dormido.
Wa yani. Vosatros hubisteis dormido.
Ba\aa. Ellos hubieroa dormido.
Mba yaa. Yo hube llorado.
Wa yaa. Tu hubistes llorado.
A ydn. El hubo llorado.
Hua yaa. Nosotros hubimos llorado.
Wa yaani. Vosotros hubisteis llorado.
Ba yaa. Eilos hubieron llorado.
PLUSCUAMPERFECTO.
Primera forma.
Yo habia dormido, etc., etc.
Mbi madiym&i mba ya.
ma di-i Ha ya.
A ma di-i a ya.
Ho ma di-i hfia ya.
ma di-i ua yani.
Ba ma di-i ba ya.
Yo habia llorado, etc, etc.
Mbi madiysndi mba yaa.
ma di i ua yaa.
A ma di-i a yaa.
Ho ma di~i hua yaa.
ma di'ini ua yaani.
Ba ma di-i ba yaa.
Segunda forma.
Yo habia dormido, etc., etc
Mbi jalca mbi yaka.
jaka o yaka.
A jaka a yaka.
Ho jaka o yaka.
Ojaka n yakani.
Ba jaka ba yaka.
Yo habia llorado, etc, etc
Mbi jaka mbi yaka.
jaka o yaka.
A jaka a yaka.
Ho jaka ho yaka.
jaka o yakani.
Ba jaka ba yaka.
FUTURO SIMPLE.
Mbi ka yandi.
ka yandi.
A ka yandi.
Ho ka yandi.
ka yandini.
Ba ka yandi.
Yo dormire.
Tu dormiras.
Eldormira.
Nosotros dormiremos.
Vosotros dormir&s.
Ellos dormiran.
Mbi ka yaandi.
ka yaandi.
A ka yaandi.
Ho ka yaandi.
ka ijaandini.
Ba kd yaandi.
Yo Uorar6.
Tu llorarns.
El llorara.
Nosotros lloraremo?
Vosotros llor-areis.
Ellos llorarao.
FUTURO COMPUESTO.
Yo habre dormido, etc., etc
Mbi ka diyand* mba ya.
ka di-i ua ya.
A ka di-i a ya.
Ho ka di-i hua ya.
ka di-i ua yani.
Ba ka di-i ba ya.
Yo habre llorado, etc., etc
Mbi ka d/yand/ mba yaa.
ka di i ua yaa.
A ka di-i a yaa.
Ho ka dii lr*a yaa.
ka di-i ».a yaani.
ka di-i ba yaa.
Conditional.
PRESENTE.
Yo dormiria, etc., etc
Te mbi te mbi yaka.
T oV o yaka.
T a f a yaka.
Te ho te ho yaka.
T of o yakani.
Te ba te ba yaka.
Yo Uoraria, etc., etc
Te mbi te mbi yaka,
T o V o yaka.
T a f a yaka.
Te ho te ho yaka.
T o f o yakani.
Te ba te ba yaka.
132
PIIETERITO.
Yo bjrbiera dormido, etc., etc.
Mba mbandi o ya,
Wa niband* o ya.
i mband' o ya.
Hun mband* o ya.
Wamhand' o yani.
lia -mband' o ya.
Yo hubiera llorado, etc., et<e,
Mba mband' o yaa.
Wa mband' o yaa.
A mband! o yaa.
H'Vt mband' o yaa.
Wa mband' o yaani.
lia mband' o yaa.
Primera forma.
Que yo duerma.
Mbi yake. Mba ya.
yake. Wa ya.
A yake. A ya.
Ho yake. Haa ya.
yakeni. Wa yani.
Ba yake. Ba ya.
Snbjiintivo.
PRESENTS.
Segunda forma. Primera forma. Segunda forma.
Mbi yaake.
yaake.
A yaake.
Ho yaake.
yadkeni.
Ba yaake.
PRETEIUTO IMPERFECTO.
Que yo
7> mbi ma ya ndi.
T % o ma ya ndi.
T a ma ya ndi.
Te ho ma ya ndi.
T o ma yandini.
Te ba ma ya ndi.
Queyodurmiese,
IV mbi ma yaa ndi.
T 7 o ma yaandi.
T a wa yaandi.
Te ho ma yaandi.
V o ma yandini.
Te ba ma yaandi.
llore.
Mba yaa. .
Wa yaa.
A yaa.
Hcui yaa.
Wa yaani.
Ba yaa.
Que yo llorase.
PRETERITO PERFECTO.
Te mbi yakindi. Que yo haya dormido.
V o ydki ndi. »
T a yakindi. »
Te ho yakindi. »
V o yakindin't. »
Te ba yakindi. *
Te mbi yaakindi. Que yo haya llorado.
T o yaakindi. »
T a, yaakindi. »
Te ho yaakindi. »
T o yaakindini. »
le ha yaakindi. »
PLUSCl'AMPERFECTO.
Te mbi madiym&i mba ya.
J o madi-i Ha ya.
T a madi-i a ya.
ho madi-i haa ya.
a madi4 ua yani.
ba madi i ba ya.
Te mbi madiynndi mba yaa.
T o madi-i a yaa.
V a madi-i a yaa.
Te ho madi i Una yaa.
V o madi-ini tin yaani,
Te ba madi i ba yaa.
Mbi fao ya.
V o ya.
A V o ya.
Potential.
Primera forma (poder permisivo).
dormir.
Ho ta o ya.
V o yam
Ba V o ya.
Ya puedes Ilorar.
Mbi ta o yaa. Ho to o yaa
V oyaa. f o yaani
A V a yaa. Ba V o yaa.
;i#?r3f1
133
Segrnitfe forma fpoder ffsico).
Mbi te mbi yaka. Yo puedo dormir. Mbi te mbi yaaka. Bien puedo llorar.
O V oyaka. » V o ydka. »
A V a yaka. r A f a ydka. »
Ho te /io yaka. ] //o fc> /to ydka. »
O f o yakani, » o f o yaakani. >
Ba U ha yaka. » /fa te Aa //«//£«. »
Imperative*.
Duerme, yaka,— Z)ormid, y/d-«w/. Llora, ymka.— Uorad, yaakani.
Infinitive
bormir, o #u. Llora, oyaa.
Para dormir, fai ya. Para llorar, fra ,vaa.
Haber dormido, pn n' n//< = yae yae. Haber llorado, pa n' iyd = y<> #<?.
burmiendo, a ,va£« yaw^o. Llorando, a yaka yaango.
Habiendo dormido, yango pa; yae Habiendo WoTsdo^yaango pa;yeye pa.
yae pa.
El tiene suefio, a nd y o viyd.
Verbos «jaka», comer, y «jaka», auxiliar defectivo, «bekidU y «bekekide».
El primero de estos verbos se conjuga como el verbo dormir; pero el se-
gundo es defectivo y no tiene mas que esta voz, jaka, a semejanza del ought y
must de la lengua inglesa.
Este defectivo se usa como auxiliar en algunos tiempos, especialmente en
la segunda forma del preterito pluscuamperfecto de indicativo, dandoala frase
un sentido conditional, equivalente en castellano al mismo tiempo de nuestro
sunjuntivo, si hubiera, si hubiese....— Ejemplo: Ho jaka ho jaka; o V o puma o
mejopo.— Traduction literal : Si hahiamos comido, tii podrias salir a paseo.
tin este ejemplo se ve como el primer jaka da el sentido condicional a la frase,
cuyo verbo principal esjaka, verbo activo que significa comer.
Viene tambien representada porjaka, defectivo, la locucion condicional td
no ser por* y otras equivalentes. Ejemplo: A no ser por el mal tiempo, yo hu-
biera ido a.... E' gombe e jaka e bebe } te mba mband' o vala.
Bekidi, es otro de los signos 6 verbos defectivos que da mucha fuerza a la
frase, marcando la anterioridad del tiempo pasado. Suele usarse en combina-
cion con las frases despue's de, habiendo ya, y sus equivalentes. Ejemplo:
umba mbi bekidi langango, mbiyapakua ya.=Habiendolo leido, lo explicare.
Se usaprincipalmentecontraido, beki, para la formation del preterito an-
terior.
Bekekide, cuyo equivalente en castellano es dame, carece de todo otro tiempo
y persona; los demas se construyen con el verbo vtki % dar, el cuai sigue a ytkB
en su conjugation.
SOBRE ALGUNAS PARTICULAS
QUE SE USAN EN LA FOKMAGION DE VARIOS TIEMPOS.
Ma.— En la forma alirmativa y en sus voces activa y pasiva, la particula ma
precede y forma como el distinlivo de los preteritos imperfecta, perfecto y
pluscuamperferto en sus primeras formas. — Etfemplo: Mbi ma lend'; te yd n y
nkdf ube. = Lo escvibta con mala pluma.
134
Ka.— Es el signodel tiempo future en ambas voces.
!>.— Signo conditional quese usa en la primera forma del conditional , en
las preteritos del modo subjuntivo y en algunos verbos en la segunda y tercera
forma del modo potential, haciendo a menudo las veces de nuestro si condi-
tional ; v. gr. : teo ka haka. — Sipuedes lo hards.
la.— Esta particuia se em plea para formar el primer tiempo del modo po-
tential.— Ejemplo: ta o puma. = Ya puedes salir.
0. — Es como el distintivo del imperativo en a mhos niimeros. Anuncia tam-
bien el iufimtivo en abstracto, y, tinalmente, precede la forma de algunos
tiempos en el sentido de cuando.
Te y ndi. — Ya se ha visto en el curso de la conjugation, que son muchos
los tiempos en que el verbo trae la termination ndi; y como ya se ha advertido
varias veces, esta termination puede converlirse en te, dando asi mucha mas
energia a la action del verbo. Ambas terminaciones parecen no ser otra cosa
que el verbo ser, posouesto al tiempo del verbo a que se unen.
Te y te. — Difere*nciase la primera de la segunda en que aquella es casi sicm-
pre pronombre, ya simple, ya compuesto, por cuantose halla a menudo como
inicial de los pronombres demostrativos en todas sus forma s.
Be y be. — Empl6ase la primera como pronombre relativo, y la segunda liene
fuerza negativa, y a menudo encierra en si sola el signilicado del verbo de la
frase.— Ejemplos: .4 i be ~ estd ausente 6 no estd; e be = no hay.
CONTRACTION DE ALGUNAS VOCES
Entre los abusos corruptores a que esta expuesto todo idioma , no parece
ser el menor la gradual contraction d^ las patabras conque la libertad del pue-
blo menos instruido adultera la pureza de las lenguas. Y si esto pasa en las
ienguas cultas, ^,que debera decirse de las que todavia no han empezado a cul-
tivate? Citaremos algunos ejemplos para mayor claridad.
Entre los verbos toaemos, en primer lugar, el prete'rito del verbo diyaka,
diyakindi. Este, tanto en la pronunciation como en la escritura, ha venido ya
a reducirse a di-L
Diyandi se reduce a solo di, y asi de varias otras palabras.
'We se toma por yoaakiie, pasiva de yoaake, saber : asi es que para expre-
sar la frase tan repetida no lo se\ se dice : Mba'ie, lo que al oido suena bale :
Yo no lo se.
Ve, contraction de vekendi = dar, se halla muchas veces usado.
Vi, contraction de viyandi, del verbo pens' r, etc.
Vd, contraction de mkd % y vdki, preterito del verbo decir.
ttniba mbi, al pronunciarse se reduce a U'mbL
Baa, contraction de Mb ihua, dia y es tambien notable, y puede confundir-
se con la preposition anexa a la cuarta clase de sustantivos.
Man, contraction de mftana, hijo : esta se confunde con miia, preposition
de la tercera clase de nombres.
*V«, es muy frecuente su uso* por dve y pronombre personal. — Ejemplo :
mboka J ve = tu pueblo.
*Ve, reduction de ore, adverbiode lugar; se usa en frases inferrogativas. —
Ejemplo : ka 7a le ka ydbd 've? — <iD6nde iras a pescar?
CAPITULO OCTAVO
OE LOS VERBOS IMPERSONALES
Escasos son los verbos impersonales en esta lengua, ya por habere acos-
tumbrado los bengas a valerse de circunlocuciones toscas y defectuosas, ya
135
tambien por el abuso casi continuo que hacen del pronombre personal y sus
repeticiones. Los que se pueden contar entre esta clase de verbos tienen , oor su-
puesto, el pronombre neutro e (eilo), a semejanza del il frances y del it ingles.
Conjngacidn del verho « Xaka», Llover.
Forma afirmativa.
nd % Hover.
E ndkdndi, llueve.
E ma ndndij llovia.
E ma ndkdndi, llovio.
E ndkindi^ ha llovido.
yd e brki ndngo, hubo llovido.
E ya nd, hubo llovido.
E jaka e ndkd, habia llovido.
E ya e madii yand, habia llovido.
E ka nd ndi, ilovera.
E ka dii ya nd, habra llovido,
T e V e ndkd, lloveria.
Ya mband* o nd, hubiera llovido.
E nd ke, que llueva.
Ya nd, que llueva.
V e ma ndndi, que lloviese.
7'' e ndkindi, haya llovido.
7" e madii ya nd, hubiese llovido.
E ndkd, Jloviendo.
Sdngo 9 nde nde pa, llovido.
Forma negativa.
No Hover, ya nde.
No llueve, ya ndkd.
No llovia, ya nd.
Ayer no llovio, vaiko u ndkd.
No ha llovido, e ma yu nd.
Cuando no hubo llovido, sail. mbtii-
ya a ndngo, mbi valindi.
En mi pueblo no habia llovido. Mbok"
amd yu nd.
No Ilovera, ya nde.
No lloveria, ipe ya nde.
Si no hubiera llovido, ipe yu ndkd.
Que no llueva, mejor. Yande bnamu.
Si no lloviera, oninge ya nde buamu.
Esta madru^ada no ha llovido. Nubaa
mil the e yu nd.
No Ilovieudo, bueno ira. Ya ndkdndi
buamu ndi.
No llovido, nyafte yu nd.
Madendi y mayendl — Se diferencian en que el primero es verbo active,
cuyo significado es concluir, acabar un trabajo u obra cnalquiera, y se con-
juga ; al paso que el segundo es verbo impersonal, que significa concluir*e
algo.
Ejemplode madendi », verbo transitivo.
Mbi madendi lection lame.
madendi lection Idvi.
A madendi lection laju.
Ho madendi leccion lahu.
madendini leccion lanyu.
Jia madendi leccion labu.
Yo concluyo mi leccidn.
Tu concluyes tu leccion.
El concluye su leccion.
Ooncluimos nuestra leccion.
Concluis vuestra leccion.
Concluyen su leccion.
Ejemplo de «mayendi», verbo impersonal.
E mayendi.
E madii ya maya.
E madiyandi ya maya.
Ya diya ya maya.
E madiyandi e te o maya cat a
E ya maye, buha Ukabo.
Ya e maye udud.
Oninge e maye, i be n' i said.
Ma kide, ~d-td.
Se concluye.
Se concluia.
Estaba concluido.
No estaba concluido.
Pronto estara concluido.
No se concluira hoy.
Que se concluya pronto.
Que no se concluya, no impcrta.
Concluir, aprisa.
136
EJERCiCfO.
DE LA ATMOSFEHA.
Joba, soiijomu, calor; ivBvu, frio.
Jomu e hakandi.
Yomu ya haka.
Vaiko e haki yomu.
OkanB u haka yomu iti\
E ka hi yomu kiya.
V hai yomu valid.
Oiling B tepB u hai yomu.
Bnamu ndi a hai yomu.
Joba ndi pant ka reya.
IvBvu i hakandi.
IvBcu i ya haka.
E ma handi iuBvu.
IvBvu i a ha.
E hakindi ivBvu.
U haka ivrvu.
E ka handi ivevu.
L~ haka ivfvu okava.
E hakindi ivivu ite.
U haka ivBvu ihule.
Te mba ivBvuja /*•«, mbi be n' i said.
Hace calor. )■
No hace calor. i>„
Ayer hacia calor.
Alii no hacia mucho calor.
Hara calor ahora.
No hara calor manaua.
Si no hacia (hiciese) calor.
Bueno seria que no hiciese calor.
El sol es como fuego.
Hace frio.
No hace frio.
Hacia frio.
No hacia frio.
Hizo frio.
No hizo frio.
Hara frio.
No hara frio aqui.
Haria mucho frio.
No haria poco frio.
Que haga frio, a mi poco me importa.
Ngadi, truenOy rayo.— Para los bengas no hay diforencia entre estos dos nom-
bres, por parecerles una misma cosa. Asi, dicen : Ngadi e kungula ki nangu-
tfa. — Truena muy fuerte. — Traduction literal : Rayo con gritos , habla muy
fuerte. — Ngadi u ma kungule ki nangudi. = No tronaba muy fuerte.
Ukcdi, tornado, tempestad huracanada, casi cicldn.
Ejemplo : KekBni membila, ukudi updndi kiya Ukant. = Corred, escapad;
el tornado va a llegar ahora mismo.
Ngdnde, luna, Ivititi, obscuridad, obscuro.
Ejemplos : hakandi ivititi, ngdnde e &£.— Hace (esla) obscuro, no hay luna
Irititi ya kandi iti.
Hulv U kabo bo ka handi ivititi.
Bu a haye ivititi*
Hacia mucha obscuridad. (Estaba muy
oscuro.)
Esta noche sera muy oscura.
No hara obscuridad! (No estara obs-
curo.)
Ekengo, cadaver. Edubu , culebra. Jangd , miedo.
Ekengo ydkd e hakandi jdngd.
E ma handi jdngd ite.
Edubu Ukayene e ha ki jdngd.
E ka ha jdngd behepi.
Un cadaver hace miedo.
Daba 6 hacia mucho miedo.
Aquella culebra hizo miedo.
Hara miedo a todos.
137
Lukaka, conviene; janja, trabaj
dig aha o mihd, vivir.
E lukakandi ojaka diyak' omihd.
E lukakandi o janja lepr- kaja,
E ma lukandi ndi na nja^kaja elomho
im>\
E ma lukandi o jeue kifa,
HilakHe, o ka diyak' o kava, e ka lu-
kandi a janja, ri o ja, n' u uaka.
Ekat j o Itikaka o ha.
Ttkayrni; gu d'nja hiiainu ni ha, na
vilolombo.
Tomhekete » V i> ka lakate o val' omi
dm mete.
ar; ftaka, morir; nja, hambre ;
Conviene comer para vivir.
Ttmbien se debe trabajar para comer.
Convenia tener harnbre para comer
aquello.
Esto se debia comer ahora.
Mira, para vivir aqui te sera preciso
trabajar, comer y no morir.
Esto se debe (es preciso) hacer.
Aquello no debe hacerse jamas.
Siu embargo, deberiasir alia tiimismo.
Haber. EI verbo « habere como impersonal no tiene forma fija ; cada frase
trae su construccion peculiar.
Ejemplo : i Que hay ? No hay novedad. = E la nde ? Sanyo i be.
Edubu ydkd e ndi ohe rC Hale ISkadi ?
Hendi bebale beam*.
Kaleshi e bit o mbute.
fiato baite ba ma dhjandi o ndabo ya
Anyambe?
Bandi bamo hembUedi o 'lende e vake
onokava.
Ro$ario lo ka diyate kolo tekane; okani
yehepi.
P>n ndi mabo ma buna malale n' ibua,
kuku i ndi 'bale.
I Hay una culebra debajo de aqu^lla
piedra ?
Hay dos muy grandes.
No hay petroleo en la botella.
i Habia mucha gente en la Igle&ia ?
(casa de Dios).
Hay siete hombres en el bote que
viene aqui.
Habra rosario esta tarde ; vamos alia
todos.
Hay 39ninos, con dos cocineros.
CAPITULO NOVENO
DE LOS ADVERBIOS.
NDAGA J IBOKO.
kava.
nokava.
vane.
kavane,
vone.
Ome.
kavone.
kaonie.
Bo.
Yaridmgo.
Yavidmgo bo.
Yavidengo bo Ua.
Uldnga.
ildnga ngani.
Ijopa m
Ikt'na.
Opele ya wahina.
Omlmhua.
I>ti LIGAR.
Aqui, indica el lugar inmediato.
Aqui , mas cerca, junto al que habla.
Ahi, a\go apartado.
Alii, mas apartado, pero a la vista.
Alia, fuera del alcance.
Alia, lugar de que se habla.
Alia, lo mas lejos, dentro del pais.
Alia, fuera del pais.
Lejos del lugar en que se esta.
Lejos , mas lejos del alcance.
Lejos, mas distante todavia.
Lejos, lo mas lejos posible.
En alta mar, lejos, mas alia del horizobte.
En ultramar.
Fuera del lugar de residencia.
Fuera, en el extranjero, en otro pais.
A popa, en la popa.
Atras, hacia la popa.
Oha.
O boho.
PiyUe.
Pepeke.
Penjfte.
he.
Ibangalo, ibomako.
V tenia.
Utema mete.
Xgetanengo.
Iboko tekabe.
loboyo lehepi.
-V okava.
O p?ht kane.
O pH' omit.
tHa t ove.
via; o la nj' ibokze.
Xa nj' ibokue.
Xa ja manga,
Na ja he.
Xa ja oba.
Xa ya he*
Sa ja 'hiki.
Xa jf' uhtnge.
Sa j' uhfke.
Sajanjea.
On' o eyomi.
On 1 o emeng&e.
OpUao hiki, ojobaipumakie.
Opctla o Diko.
Opiht o Uldnga.
Opela o Xgdugd.
Opela o mboka.
Kuanga o nenge.
Kuanga o ehiki.
Kuanga o ihuku.
Mala o ukodi.
Kuanga na la loboko tihtpi.
iboko te kavi.
O hangane ja njea.
138
Sobre, eocima, a lo alto.
Ehfrente, en la delantera.
Cerca, vecino, al lado de.
Aparte, separadamente.
Por todo, en todas partes, rauy lejos.
Bajo, abajo.
Debajo de, en lo mas bajo.
Dentro, adentro.
Lo mas interior, 6 centrico.
Al traves, en la otra parte.
Aqui, en este lugar.
Por todas partes,
Por aqui.
Por alii.
Por alia.
Donde, adonde.
De donde.
Por que" direction, por donde.
Por mar.
Por tierra.
Por arriba.
Por abajo.
Por el pais, campo, bosque.
Por la calle, plaza.
Por fa playa.
Por el camino.
A la derecba.
A la izquierda.
Hacia el Este.
Hacia el Sud.
Hacia el Occidente.
Hacia el Norte.
Hacia el pueblo.
Hasta la isla.
Hasta el continente.
Hasta el fin del huerto.
Hasta la montana.
Hasta la inmensidad.
Aqui, alrededor, en estas cercanias.
En medio, 6 a medio camino.
NDAGA JA PAN IDIEDI.
Xande le ?
Sa btiamu.
Xa bobe ; beva.
Kakana.
Xyangate, ehini pdkd.
Buamu iia.
Xyanga pdkd,
Epdktitnjo.
Kumbanakide.
Kutamango.
Kendekende.
OvanH.
Tina tenet.
Be na mala.
Wdtid.
Walatiala.
ADVERBIOS DE MODO.
I Co mo ?
Bien.
Mai.
Asi, de este modo.
Semejante.
Mejor.
Del mismo modo.
De nuevo.
Mejor, mas bien, en preferencia.
A hurtadillas, a escondidas.
Tranquilamente, con gravedad.
En efecto, de consiguiente , asi.
Por razon de, por cuenta de.
De ninguna manera.
Aprisa, pronto, listo.
Apresuradamente, con precipitation.
139
Voo.
Ta.
Behepi ta.
Siminango.
Ingute.
Hambide.
Hdldmiango.
Enyale.
Donga dongo.
Btie bfte.
\ T a ja he ; botamuaka.
Ponmkay thakida.
Yakia.
EhihindU ihika.
Jamba pdkd.
Bainge.
pepeke, yenjd.
via.
Lengemengo.
Palud'cngo, pehekue.
Utimbe na mbuhua.
Na mbya.
Na usevo.
Na evemba.
Bo lenake.
E die na Una,
Na ibandamide.
McieUhii muilehB.
Bfte bue.
Opile pdkiifi.
Ya ihambe inenc.
E ueyanakt.
Pdni.
YetepU pa.-
bus but.
Hohonganengo na.
Mm.
Bovoiu.
Na bokolo.
Na interne.
Bodilo na.
Na ekai.
llimbo na.
Nidida.
Hohonganengo.
Hubiyango.
1 dia ri iyoUf..
Na isombU.
Na ungrm.
E die lukango.
N' itemeteme.
Na ipotuua.
E die taUue.
Ya utema.
Na ivina.
Na ehdlia.
Na iyoiie.
Na evemba.
Na ipikilia.
Callandito, con silencio.
Juntamente , a una.
Todos juntos, todos a una.
Decentemente.
Obscuramente.
A lo largo, con extension.
Con ios pies muy separados.
Sin provecho, en vano.
Con constancia, firmeza.
Distintamente, abiertamente.
A pie, a gatas.
Sobre las aguas, flotando.
De nuevo.
Equivaie a impedido, encallado, barado.
Con union, en comunidad.
Ampliamente.
Aparte, separadamente.
Equivate a vencido por el suefio, dormido.
Errada, desviadamente, fuera de tino.
Separadamente, desunido.
Con retraso.
Dichosa, felizmente.
Alegremente.
Con descaro, atrevidamente.
Brevemente, con pocas palabras.
Infundada, irracionalmente.
Con cautela, con precaution.
Con hilaridad, jovial mente.
Claramente.
Con oposicion.
Cara, costosamente.
Mortal mente.
Sin rodeos, directamente.
Del todo, enteramente.
Evidentemente.
Exactamente, juntamente.
Excesivamente.
Ligeramente, de prisa.
Asperamente , a duras penas.
Con oi'gullo, arrogantemente.
Con pesadez, dificilmente.
Por esta via, por este medio.
Escoadida , secretamente.
Horriblemente.
Honesta, honradamente.
Humildemente.
Con ignorancia.
Con imperio, con autoridad.
Con impertinencia, desvergonzadamente.
Impropiamente.
Intinitamente.
Locamente, sin juicio.
Insuficiente, escasamente.
Interiormente,
Sospechosamente, con recelo.
Jocosa mente.
Jaiciosamente, sabiamente.
Valerosamente, valientemente.
Mentalmente.
Na ngebe.
Na ngudi.
Na ih&ni.
Na uhamba.
Na ipako.
Na mala.
Na bokeli.
Na imtme.
Ya hubiyango.
Bie bfte.
»
Bungtibungd.
Vmgckide.
bdebui'.
Pu btie.
No ngebe.
Bovolu.
Bo volake.
Najana.
j>
Ixumbanakide.
Belebehu.
Epamaleva.
Eha be na ibandamide.
Na ngtbe.
Hmtakuta,
friU.
Cmbdkd umbdkd.
ttobeks.
M.
Najana.
Nonane, kakana.
Pal a ka p'de.
Ekulu.
Kakana.
nane.
Nyale.
No edoko entde.
Valid..
Na njea ya bobe.
Weyango.
140
Misericordiosamente, con compasion.
Poderosamente, sumamente.
Modestamente, con pudor.
Desnuda, francamente.
Clamorosamente, con ruido.
Notablemente* cod importancia.
Prudentemente, ingeniosamente.
Con altivez, soberbiamente.
Pobremente, medianamente, vilmente.
Potentemente, sensiblemente, sin dislraz.
Ruidosamente, abiertamente, etc.
Ordenadamente, metodicamente.
Fuera de, en salvo, sin peligro.
Exteriormente, publicamente.
Llanaraente, con ingenuidad.
Lastimosamente, con pena.
Velozmente, con presteza.
Prontamente, vivamente.
Pacificamente, lentamente.
Blandameme, poco a poco, etc.
Mas bien, de mejor gana, con prefereucia.
Rudamente, sin experiencia.
Negligentemente, con descuido.
Desatentamente, sin reparo.
Tristemente, con decaimiento.
Secretamente, a escondidas.
Tranquilamente, con seguridad.
Separadamente, aparte, en particular, distinta-
mente.
Muy debilrnente.
Sileneiosamente, sin ruido.
Con tiento, paso a paso, lentamente.
Asi, del mismo modo, asi como,
De algiin modo, con tal que.
En parte, en cierto modo.
De esta suerte, en estos terminos.
Iuutilmente, vanamente.
Arrogantemente.
Vehementemente, pateticamente.
De*bilmente, friamente, sin vigor.
Inicuamente, perversamente.
Dignamente, convenientemente.
NDAGA JA GOMBE.
Nja gombie?
Olmhaa mete.
Vmko.
Mua nyangUe na vaiko.
Vake.
Yabo nubna.
Huhaa bopdkue.
Hue ya muehe.
Huhua ka buhua.
Bnlu buehBpi.
Ngdnde yehepi.
Upuma ka upuma.
iiiki yehepi.
Jtiya bile.
ADVKRB10S DE T1BMPO.
,:Cuando?
Hoy mismo.
Ayer.
Anteayer.
Mariana,
Pasado manana.
El dia siguiente.
De dia.
Cada dia.
Todas las noches.
Cada mes, mensualmente.
Anualmente, cada afio.
Semanalmente, cada semana.
Manana por la manana.
/Va bulu tekabo.
Kiatekane.
boko, epdkuenjo.
Kelt-be,
Vivilingo.
Ya ukilL
Njo ite.
Kue.
Kitei.
Egombe y the pi.
Na vilo lombo.
JSjo jdkd jdkd.
Kia okaba.
Pant, piyele.
Art taka.
Bo pundaka.
via o vane.
Kfuinganala.
egombe yelupi.
Njenje napudi.
Na la egombe tekai.
Ya egombe yehepi.
Egombe e vake.
Epedi yavio; ivakue.
Pdni.
luila k y iUcla jehepu
VngidBngo.
Upuma u vake.
Upuma krtebe.
Kdd.
hJengiaha.
Vend tombango.
Kia; piyeU.
Kya.
Egombe ydkd ydkd.
Egombe te'gombe.
Pule.
Yavidengo &a.
Wd'id.
MbengH pdkd.
Vdkdna.
Egombe w' ihuhu.
til
Esta noche.
Ahora, en este rnomento.
Antes, antes de.
Despues, despues de.
Poco ha, no ha mucho.
A cada rnomento.
A meimdo, muchas veces.
Luego, en un rato.
Desjmes de un rato, pronto.
Siempre, a todas horas.
Nunea, jamas.
Ocasionalmenle.
De cuando on cuando.
Presto, sin dilacion.
Ames que, antes de.
Temprano, a huena hora.
<:Desde cuando?
,' Hasta cuando?
Para siempre.
Constantemente.
Hasta aqui, hasta ahora.
Gomunmente, casi siempre.
Por lo venidero, en lo venidero.
Autiguamcnte.
Inmediiitamente, sintardar.
Cada hora.
ISn otro tiempo, en dias lejanos.
El ano que viene.
El afio pasado.
Continuamente, sin cesar.
Al instance, en un rnomento.
Despues de esto o aque'Ho.
Al presente, luego, al punto.
Hace poco, recientemente.
Rara vez.
En algun tiempo, en otro tiempo.
Brevemente, en pocas palabras.
Uemotamente, antiguamente.
Precipitadamente, aceleradamente.
Hepeutinamenle, subitamente.
Entonces, luego.
En cierto tiempo.
NDAGA JA BW1XGK.-
-ADV&RBIOS DE CANTIDAD.
Tango eiU?
&Cuanto?
Op&la,
Aproximadamein^
Tango ite?
1 Guantos ?
Panika.
Igual, tantocomj.
EitK
Mucho.
Wa.
Sobre, mas do.
He; b Hinge m
Muchos.
Dipd,
Solamente.
Ehdle^
Poco.
Ythrpi.
Todo.
Nyevd.
Pocos.
Y&hfpi pa.
Total, enteramente,
Sase.
Muy.
Ebtt belomluj.
Nada.
Waiia.
Mucho mas.
Pe,
A mas, de nuev\
Manini; piyele.
Casi , cerca.
Nyangate.
Igualmente,
Ovan?; t tie t tit;.
Bastante.
Nyamja pdkd.
Es lo mismo.
ii2
NDAGA JA MABEKA. — ADVERBIOS DE AFIRMACIOtf.
E, mbi kamakid? na e.
Pdkae pdkue t
Pale.
Saba.
Mbambai.
Sabale.
Ndi pdkae pdkae.
E te nonane.
E die na pendn.
Na pdktie pdkae na.
JVa ivaha in en it.
£, na ulema uehepi.
2V' ulema bve.
Holomiyanga.
Si, yo creoque si.
Ciertameute.
Seguramente.
De seguro.
Gierto que si.
Verdaderamente.
Es verdad, es asi,
Asi es, es tal cual.
Sin duda alguna.
En verdad que.
De veras, no cabe duda.
Si, de muy buena gana.
Healmente, efectivamente.
Sinceramente, confranqueza.
NDAGA JA NYAWE.— ADVERBIOS DB NEGACI6N.
Nyaiie.
E he belombo.
E kai e be.
A be.
Nyaile sax.
Tomhe' lombo.
Tombekete.
E be n'jdka.
No.
Nada.
Nada de eso.
No hay tal.
No, ciertarnente.
Ni tampoco.
Nunca.
Ninguno.
Hanga.
Hanga na la pdni.
Hanga tombekete.
Hanga nonane.
Hanga pa.
Hanga naepdkue.
Sane.
E be na moto.
No.
Hasta ahora no.
Todavia no.
No es asi.
No del todo.
No mas ya.
Sin razon.
Nadie.
NDAGA J A NY OWE. — ADVERBIOS DE INTERROGACION.
Art tide le ?
E nandele ?
Elende?
Naif*?
\ene e U na/
Nja lombne?
AV? mbanja ?
ISanja tine ?
I Por que ?
I Y por que no?
<:C6mo?,<queliay?
<. C6mo?di.
I Como es eso ?
/. Que cosa ?
I A quizes?
I Aquesirveeso?
Nandele ?
E le na ?
E le nde ?
Nande ?
Nde?
E le nja ?
BeUnjabdornbfu?
Ekai e U na ma-
la ma nde?
I Por que razon ?
J.Aque vieneeso?
^Aqueproposito?
<?.Por que" fin?
<;Que?
^Qui6n es?
<<;Que objetos?...
NDAGA JA PENDA. — ADVERBIOS DE DUDA.
Ipe.
Bokolo.
Ydkdna.
E die sulengo.
A' ipe na.
Bokolo.
E be n' isdld.
Tombe te.
Manini , piyele.
MbaQe.
Acaso, quiza, tal vez.
Apenas, escasamente.
Si, pues, si no, si es asi.
Sin seguridad, muy dudoso.
Es probable, puede ser.
A duras penas, dificilmente.
No importa, sea 6 no sea.
Supuesto que, aun cuando,
Gasi, verosimilmente.
No se, lo dudo.
143
Wa.
Bohdle.
Wana.
Bohdle m.
Wafia.
Pant ka.
Kakana.
Ka.
MHe.
Wana ovant
Pitaovelo.
Epdkuenjo.
fsjdngd.
,GA JA YEJA. — ADVEHB10S DR COMPARAC
HON.
Mas.
Bilamu na.
Mejor.
Menos.
Bobe ua.
Peor.
Mucbo mas.
KU mftf' na.
El mas.,..
Mucho menos.
Na bohdle fat.
El mas pequeno.
Sobre todo.
Nonane.
Asi, tan.
Igual, como.
Panika ond.
Semejante a.
Deestemodo, asi.
Tepe.
Tambien.
Gada, como.
Sas&.
Demasiado.
Ea sumo grado.
Dipd.
Solamenle.
Aiin mas que.
Ipidt.
A mas de esto.
El masde.... 6 que
. Oboho.
El mas adelanta
Otra vez.
do.
Mucbisimo.
Oka oka.
Vamos, vamos.
CAPITULO DECIMO
DE LA PREPOSICION, CONJUNCION £ INTERJECCION
I
PREPOSICION.
Esta parte de la oracion, a primera vista la mas iusiguiticaote, y que es, sin
embargo, detodo punto indispensable, viene representada en esta lengua por
muy pocas voces, las que, repetidas, suplen con su diversidad de significados
la escasez de olros vocsblos de esta clase. Entre estas se debe dar la preference
a la preposicion o, por ser de uso tan vario como frecuente.
0.— Esta simple vocal, que basta abora la bemos visto desempenar los oti-
cios de pronombre, signo de infinitivo y otros muchos, la vamos a contem-
plar al frente de la preposiciones llamadas inseparables, cuyo.valoresun tanto
equivalente a la preposicion castellaua d.
Xa.— Esta lejos de quedarse atras, con respecto a la anterior. Su dominio
es tnn general , que la vemos figurar en casi todas las paries de la oracion. Si
exceptuamos la preposicion de de nuestro caso posesivo, todas las demas pre-
posiciones que sirven para la declinacion del nombre substantivo espafiol con
todos sus casos , se ven representadas por las dos citadas preposiciones, o y na.
Ka.— A este monosilabo que, segiin tenemos visto ya, tambien desempena
varios cargos importantes en esta lengua, se leatribuyen como preposicion, los
significados de con, juntamente con, por , contra, de, a, en, entre, luego
que, etc. Hay, sin embargo, aigunas otras voces que anotaremos a continua-
tion, variasde las cuales secomponen de las tres ya mencionadas. Empece-
mos, pues, por poner las equivalencias 6 significado de la preposicion o, ora
se considere sola, ora unida a otra voz.
equivale a....
» idem con verbos de mo-
vimiento.
» idem refiriendose a lugar.
» idem id.
» idem indicando distancia
6 separation.
» idem id.
A, en, af, por, cfe, imenfras, Bajo, para i
da de verbos de quietud).
En, dentro, adentro.
Hasta, por medio de, de parte a parte.
Por, de medio a medio, al traves.
A, por, sobre, encima.
Acerca de f a causa de, desde, de, etc.
segui-
144
ba.
buebtlc.
h litigant.
he.
honganengo.
boho.
pela.
Opela (indicando lugar).
ptlaya.
Opm.
Ombuhua.
Ovane.
via.
Qvia ovane,
O utema.
Sobre, en alto, por encima de, hacia arriba.
Sia, por falta de, fuera, afuera.
Entre , en medio de.
Bajo, debajo de.
Segiin, conforme a, en cumplimiento de.
Ante, delante de.
Contra, enfrente, acerca de.
Hacia, respecto de, opuesto a.
Por lo concerniente a, tocante a.
Por, a causa de, para, mientras, con todo.
Tras, detras, antes de.
Por tanto, de consiguiente.
De, desde, despues que.
Desde que, ya que.
Dentro, adentro, en el espacio de.
Na.
Naja.
Nandi.
Bmgii.
Baku,
Pii/Ht'.
PiyUr ha?-.
Pani ka.
Wa.
Ngetamngo.
Ngetanengo.
Ibnngalo.
lbomako.
ktiaitga.
h?an(ta nala.
IWebe.
Vengidengo.
Kabojana,
Na Una na.
Ulingo mua.
Yavidimgo ua.
Yaja.
De , por, con , contra , a , en , asi que , luego que.
A esto, por esto, luego.
Con que, pues, por lo misrno.
Asi, enlonces, con esto.
Junto a, cerca, inmediato a.
Por, a, inego, dentro de poco.
Detras, despues de.
Como, cerca, semejante a (en niimero 6 can-
tidad).
Sobre, mas que, superior a (en medida).
Por medio de, de medio a medio.
A braves, de traves, de un modo atravesado.
Debajo del centro, de lo mas hondo.
Abajo, en lo mas inferior.
Hasta, hacia ;de lugar y tiempo).
Mientras que, entretanto.
Pasado, sobre, encima, por encima de.
A la altura de, muy lejos, fuera de.
Mientras , con todo, a pesar de.
Para , por, a causa de , como.
Durante, mientras, ai tiempo que.
Mas alia , allende, mas adelante.
De, segun.
II
CONJUNCiON.
I-jDtre las conjunciones las principales son las siguientes :
Na, ka.
j Tomhe.
Copclativas... (Pani onri.
} Tepc\
\Na.
DlSYUNTIVAS. . .
ESPLETIVAS...
Tomhete,
Na.
j Na ndi.
' j Kiianga nala.
Corresponded a ruestra ?/.
» a ni.
Asi, tanto.
Tambien.
Que.
O.
Ya, or a.
A saber.
Especialmente.
145
AUMENTATIVAS.
j Wa na ovane.
Ndi, na.
0.
Adveksativas..; Tombeketr.
I bite hue.
\ NandL
iOninge.
Kabo na.
Banga.
,N' i'tingidi na.
I Grant.
\ Papudtngo,
CONDICIONALES.
Ilativas.
Gausales
continuativas.
comparativas.
Finales
Vdkdna.
I Own*..
i Nandi.
} Kabojana.
[ Nandi na,
Jamba j una,
{ Na Una na.
Ndi f ndina.
i ha.
i Nonant!*
j . a na.
f / *ani ka.
Na, ndina.
N' ihuku.
Ademas, por otra parte.
A mas de, mas que,
Mas, pero, pues.
Cuando, si Lien.
Aunque, con todo, empero.
Si no, sin que, a menos que.
Pero, no obstante.
Si, ounque.
A menos que, no fuera que.
No sea que, por temor de.
Para que no, con condition de.
De modo que.
A menos que, excepto, fuera de.
Entonces, luego, pues.
Por consiguiente, asi que.
Con que, pues que.
iPorque.
IPuesto que, pues que.
Porque, pues, asi que.
He aqui porque.
Pues, asi que, mas.
(Como, asi como.
Asi, del mismo modo.
Como que.
Del mismo modo, asi.
Vara que, que.
A fin de que.
Ill
INTERJECCION.
Siendo la familia benga de caracter tan impresionable, deben por fuerza
tener a mano frecuentemente muchas exclamacioues e interjecoiones.
Apuntaremos algunas de las mas comunes.
Barnaul !
Emi!
Saba ? Sabati ?
Banda rnakide I
Sdsti! Sdsd !
Na ja-na !
vatu I o cane !
ke-k&V okaba '
Bucyaka md !
Puma puma !
Mba bt> ni said.
Mbu!
mi
Revela una admiration extraordinaria.
Expresion de sorpresa y dolor.
£ Verdad ? <,Es verdad ? (duda).
i Guidado! \ Alerta ! \ Mira que!....
i Por favor ! \ Por piedad !
i Con tiento ! jPoco a poco !
j Basta ya ! j Conctuye de una vez!
I Vete de aqui !
i Matale !
i Marcha, sal de aqui !
A mi no me importa.
;Ay!jUy!iUI!
lEso no ! ;No quiero eso!
COLECCION
DE
APUNTES PRELIMINARES
SOBRK LA
LENGUA BENGA
INTRODUCCION A UNA GIUMATICA DE ESTE IDIOMA
QUE SE HABLA EN LA ISLA OE CORISCO, PUEBLOS DE SU BAHfA
E ISLAS ADYACENTES.
Rdo. P. FRANCISCO SALVAD6 Y COS
Hisionero del Iumaculado Coraifa de Maria.
MADRID
IMPRENTA DE A. PEREZ DUBKULL
Calle de la Flor Baja , 22.
1891